Ойбекова Гуласал Сайдазим қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ёшларда гипертония касаллиги ривожланишида симпатоадренал тизими функционал фаоллигининг бузилишлари ва профилактика чоралари” 14.00.06 – Кардиология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.3.PhD/Tib.3518.
Илмий раҳбар: Хўжамбердиев Мамазоир Ахмедович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, Илмий кенгаш рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.03
Расмий оппонентлар: Салохидинов Адил Салохиддинович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Муллабаева Гузаль Учкуновна, тиббиёт фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Сурункали стресс таъсирига учраган ёшларда катехоламинлар метаболизми ва симпатоадренал тизим функционал фаоллигидаги бузилишларни эрта аниқлаш, аниқланган бузилишларни коррекция қилиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Ўзбекистон Республикаси шароитида илк бор гипертония касаллиги шаклланишининг дастлабки босқичларида ёш шахсларда симпатоадренал тизимнинг функционал ҳолати, липидларнинг пероксид оксидланиши жараёнлари ҳамда артериал босимнинг суткалик профили касбий фаолиятга, хусусан IT-касби билан шуғулланишга боғлиқ ҳолда комплекс баҳоланиб, артериал гипертензияга эга IT-мутахассисларда симпатоадренал тизим функционал фаоллигининг бузилиши илмий жиҳатдан исботланган;
гипертония касаллиги билан оғриган ёш шахсларда адреналин, норадреналин, дофамин ва уларнинг ўтмишдоши ДОФА суткалик экскрециясининг циркад ритмидаги нотекисликлар аниқланиб, мазкур бузилишларнинг IT-касби билан шуғулланувчи шахсларда яққолроқ намоён бўлиши илмий жиҳатдан исботланган;
катехоламинлар-адреналин, норадреналин, дофамин ва уларнинг ўтмишдоши ДОФА даражаси, ванилилминдал кислотаси миқдори, моноаминоксидаза ферментатив фаоллигининг пасайиши, малон диальдегид даражасининг ошиши ҳамда артериал босим циркад ритми бузилишлари ўртасида ишончли корреляцион боғлиқликлар аниқланиб, мазкур кўрсаткичларни стресс-индукцияланган артериал гипертензиянинг эрта патогенетик маркерлари сифатида қўллаш имконияти асосланган;
стрессоген касбларда ишловчи ёш шахсларда аниқланган патогенетик бузилишларни ҳисобга олган ҳолда, номедикаментоз чоралар, антиоксидантлар - Е витамини, аскорбин кислотаси, коэнзим Q10, магний препаратлари ҳамда клиник кўрсатмалар бўйича селектив β-блокаторларни қамраб олган индивидуаллаштирилган патогенетик профилактика ва коррекция чора-тадбирлари мажмуаси илк бор таклиф қилиниб, уни қўллаш зарурати асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ёшларда гипертония касаллиги ривожланишида симпатоадренал тизими функционал фаоллигининг бузилишлари ва профилактика чоралари бўйича олинган натижалари асосида:
биринчи илмий янгилик: Ўзбекистон Республикаси шароитида илк бор гипертония касаллиги шаклланишининг дастлабки босқичларида ёш шахсларда симпатоадренал тизимнинг функционал ҳолати, липидларнинг пероксид оксидланиши жараёнлари ҳамда артериал босимнинг суткалик профили касбий фаолиятга, хусусан IT-касби билан шуғулланишга боғлиқ ҳолда комплекс баҳоланиб, артериал гипертензияга эга IT-мутахассисларда симпатоадренал тизим функционал фаоллигининг бузилиши илмий жиҳатдан исботланганлиги Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Наманган филиалининг 2025 йил 30 июндаги 151/20-сонли буйруғи ҳамда Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Фарғона филиалининг 2025 йил 6 октябрдаги 178-сонли буйруғи билан клиник амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 5-мартдаги 4-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ёш шахсларда, айниқса IT-мутахассисларда симпатоадренал тизим функционал фаоллиги, липидларнинг пероксид оксидланиши жараёнлари ва артериал босимнинг суткалик профилидаги бузилишларни эрта аниқлаш хавф гуруҳларини ўз вақтида ажратиш ва мақсадли профилактик чораларни белгилаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: таклиф этилган комплекс диагностик ёндашув бир нафар шахс ҳисобига 1 060 000 сўм бюджет маблағини тежаш имконини беради. Хулоса: IT-мутахассисларда симпатоадренал тизим функционал фаоллигининг бузилиши касбий фаолият хусусиятлари билан боғлиқ ҳолда илмий жиҳатдан исботланган бўлиб, бу гипертония касаллиги шаклланишининг эрта патогенетик механизмларини аниқлаш имконини беради;
иккинчи илмий янгилик: гипертония касаллиги билан оғриган ёш шахсларда адреналин, норадреналин, дофамин ва уларнинг ўтмишдоши ДОФА суткалик экскрециясининг циркадий ритмидаги нотекисликлар аниқланиб, мазкур бузилишларнинг IT-касби билан шуғулланувчи шахсларда яққолроқ намоён бўлиши илмий жиҳатдан исботланганлиги Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Наманган филиалининг 2025 йил 30 июндаги 151/20-сонли буйруғи ҳамда Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Фарғона филиалининг 2025 йил 6 октябрдаги 178-сонли буйруғи билан клиник амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 5 мартдаги 4-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: катехоламинлар суткалик экскрециясининг циркад ритмидаги бузилишларни эрта аниқлаш симпатоадренал тизим функционал ҳолатини баҳолаш ва хавф гуруҳидаги шахсларни индивидуал кузатиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: адреналин, норадреналин, дофамин ва уларнинг ўтмишдоши ДОФА кўрсаткичларини мақсадли аниқлаш бир нафар бемор ҳисобига 250 000 сўмдан 800 000 сўмгача бюджет маблағини тежаш имконини беради. Хулоса: катехоламинлар суткалик экскрецияси циркад ритмидаги бузилишларнинг IT-мутахассисларда яққолроқ намоён бўлиши мазкур ўзгаришларни гипертония касаллигининг эрта диагностикасида қўшимча мезон сифатида қўллаш имконини беради;
учинчи илмий янгилик: катехоламинлар-адреналин, норадреналин, дофамин ва уларнинг ўтмишдоши ДОФА даражаси, ванилилминдал кислотаси миқдори, моноаминоксидаза ферментатив фаоллигининг пасайиши, малон диальдегид даражасининг ошиши ҳамда артериал босим циркадий ритми бузилишлари ўртасида ишончли корреляцион боғлиқликлар аниқланиб, мазкур кўрсаткичларни стресс-индукцияланган артериал гипертензиянинг эрта патогенетик маркерлари сифатида қўллаш имконияти асосланганлиги Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Наманган филиалининг 2025 йил 30 июндаги 151/20-сонли буйруғи ҳамда Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Фарғона филиалининг 2025 йил 6 октябрдаги 178-сонли буйруғи билан клиник амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 5 мартдаги 4-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: катехоламинлар, ванилилминдал кислотаси, моноаминоксидаза, малон диальдегид ва артериал босимнинг суткалик ритми кўрсаткичларини комплекс баҳолаш стресс-индукцияланган артериал гипертензияни эрта аниқлаш ва асоратларнинг олдини олишга қаратилган чораларни ўз вақтида белгилаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: мақсадли биокимёвий маркерларни қўллаш диагностика жараёнини мақбуллаштириш, ортиқча текширувлар ҳажмини камайтириш ва тиббий ресурслардан оқилона фойдаланиш имконини беради. Хулоса: аниқланган ишончли корреляцион боғлиқликлар мазкур кўрсаткичларни стресс-индукцияланган артериал гипертензиянинг эрта патогенетик маркерлари сифатида қўллаш имкониятини асослайди;
тўртинчи илмий янгилик: стрессоген касбларда ишловчи ёш шахсларда аниқланган патогенетик бузилишларни ҳисобга олган ҳолда, номедикаментоз чоралар, антиоксидантлар - Е витамини, аскорбин кислотаси, коэнзим Q10, магний препаратлари ҳамда клиник кўрсатмалар бўйича селектив β-блокаторларни қамраб олган индивидуаллаштирилган патогенетик профилактика ва коррекция чора-тадбирлари мажмуаси илк бор таклиф қилиниб, уни қўллаш зарурати асосланганлиги Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Наманган филиалининг 2025 йил 30 июндаги 151/20-сонли буйруғи ҳамда Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Фарғона филиалининг 2025 йил 6 октябрдаги 178-сонли буйруғи билан клиник амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 5 мартдаги 4-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: стрессоген касбларда ишловчи ёш шахсларда аниқланган патогенетик бузилишларни ҳисобга олган ҳолда индивидуаллаштирилган профилактика ва коррекция чора-тадбирларини белгилаш гипертония касаллиги ривожланиш хавфини камайтиришга қаратилган профилактик ёндашувларни такомиллаштириш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: таклиф этилган индивидуаллаштирилган профилактика ва коррекция чора-тадбирларини мақсадли режалаштириш тиббий харажатларни мақбуллаштириш ва бюджет маблағларидан оқилона фойдаланиш имконини беради. Хулоса: стрессоген касбларда ишловчи ёш шахсларда аниқланган патогенетик бузилишлар асосида индивидуаллаштирилган профилактика ва коррекция чора-тадбирлари мажмуасини қўллаш зарурати асосланган бўлиб, мазкур ёндашув гипертония касаллигининг эрта профилактикасини такомиллаштириш имконини беради.