Islamov Shavkatjon Xabibullaevichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Fargona vodiysi sharoitida shizofreniyaning prediksiyasi, prevensiyasi va profilaktikasining ilmiy asoslari (istiqbolli tadqiqot natijalari)», 14.00.43 – Profilaktik tibbiyot (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.2.DSc/Tib1365.
Ilmiy maslaxatchi: Mamasoliev Zoxidjon Ne’matovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat tibbiyot instituti
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Andijon davlat tibbiyot instituti, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.02.
Rasmiy opponentlar: Salaxiddinov Adiljan, tibbiyot fanlari doktori, professor; Alimov Ulug‘bek Xudayarovich, tibbiyot fanlari doktori, professor. Mircaydullaev Mirmaxmud Mirshoxidovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: Farg‘ona vodiysi sharoitida shizofreniyani prediksiyasi, prevensiyasi va profilaktikasining ilmiy asoslarini uzoq yillik prospektiv tadqiqotda ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor vodiy aholisida uzoq muddatli epidemiologik monitoringda turli xil kechuvchi shizofreniyaning tarqalishi, xatar omillarini shakllanishi mexanizmlari, patomorfozi va 40 yillik o‘zgarishlar dinamikasi vodiyning ≥ 18-90 yoshli aholisida aniqlangan;
ilk bor davomli epidemiologik tadqiqotda va xajmli materialda shizofreniyani epidemiologik ko‘rsatkichlarini va klinik patomorfozini xatar omillari bilan bog‘liklari isbotlab berilgan, katta yoshli vodiy aholisida ushbu bog‘lanishlik aspektlarini 40 yillik dinamikasi aniqlangan;
ilk bor O‘zbekistonning Farg‘ona vodiysi mintaqasida xavf omillarining prognostik ko‘rsatkichi aniqlanib, ko‘rsatilib va tasdiqlanib, shizofreniyaning patomorfozini ijtimoiy-premorbid va ijtimoiy-psixologik, genderli va etnik jihatlari vodiy sharoitida ochib berilgan;
vodiy populyasiyasida shizofreniyaning hududlarga xos klinik-patogenetik va psixologik xususiyatlari tasniflanagan, turli yosh guruhiga mansub aholida (yoshlarda, etuklik yoshidagilarda, keksa yoshidagilarda va qariyalarda) bosh xatar omillarini prognostik ahamiyatlari isbotlangan;
ilk bor shizofreniya bilan og‘rigan aholini ijtimoiy-mehnat moslashuvini yaxshilash, kasallikni avjlanishi va qaytalanishini bartaraf etish bo‘yicha, vodiy sharoitida, innovatsion chora-tadbirlar majmuasi (prediktiv, preventiv va profilaktik algoritm) ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Fargona vodiysi sharoitida shizofreniyaning prediksiyasi, prevensiyasi va profilaktikasining ilmiy asoslari (istiqbolli tadqiqot natijalari) bo‘yicha olib borilgan ilmiy-tadqiqot natijalari asosida:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor vodiy aholisida uzoq muddatli epidemiologik monitoringda turli xil kechuvchi shizofreniyaning tarqalishi, xatar omillarini shakllanishi mexanizmlari, patomorfozi va 40 yillik o‘zgarishlar dinamikasi vodiyning ≥ 18-90 yoshli aholisida aniqlanganligi Ruxiy salomatlik ilmiy amaliy tibbiyot markazi Andijon viloyat filiali (03.09.2025y. 86-87-buyruq), RIRSIATM psixiatriya xizmati bo‘yicha Namangan viloyat filiali (15.08.2025y. 101-102-buyruq) va RIRSIATM psixiatriya xizmati bo‘yicha Farg‘ona viloyat filiali (15.08.2025y. 90-91-buyruq) amaliyotiga joriy qilingan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 17.11.2025y. 29/64-son xulosasi). Ilmiy yangilik natijalarining ijtimoiy samaradorligi: Farg‘ona vodiysining uchta viloyati populyasiyasida shizofreniya bilan umumiy kasallanish darajasini uzluksiz va muntazam kamayib borish tendensiyasi 40 yillik retro-prospektiv epidemiologik tadqiqotda tasdiqlanadi. Ilmiy yangilik natijalarining iqtisodiy samaradorligi: turli xil kechuvchi shizofreniya bilan og‘rigan har bir bemor yil davomida kamida bir marotaba statsionar davolanish va muntazam ambulator terapiyasi olishlari zarur, bu esa bir bemorga o‘rtacha 22,5 mln. so‘mni tashkil etadi. Ilmiy izlanishlari natijasi yuzasidan ishlab chiqilgan profilaktik dastur asosida olib borilgan choralar natijasida xar bir bemorga sarflanayotgan davlat mablag‘larini 2 barobargacha tejash imkonini bergan. Xulosa: kasallanish 18-90 yoshli aholida, kuzatuv davrida 2.1 barobarga kamaygan shizofreniyani “o‘sish” va “pasayish” to‘lqinlari bo‘lib turadi va ularni prognozlashda, oldini olishda hisobga olish kasalliklarning takomillashtirilgan yangi profilaktik dasturlarini ishlab chiqishda ahamiyat kasb etadi.
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor davomli epidemiologik tadqiqotda va xajmli materialda shizofreniyani epidemiologik ko‘rsatkichlarini va klinik patomorfozini xatar omillari bilan bog‘liklari isbotlab berilgan, katta yoshli vodiy aholisida ushbu bog‘lanishlik aspektlarini 40 yillik dinamikasi aniqlanganligi Ruxiy salomatlik ilmiy amaliy tibbiyot markazi Andijon viloyat filiali (03.09.2025y. 86-87-buyruq), RIRSIATM psixiatriya xizmati bo‘yicha Namangan viloyat filiali (15.08.2025y. 101-102-buyruq) va RIRSIATM psixiatriya xizmati bo‘yicha Farg‘ona viloyat filiali (15.08.2025y. 90-91-buyruq) amaliyotiga joriy qilingan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 17.11.2025y. 29/64-son xulosasi). Ilmiy yangilik natijalarining ijtimoiy samaradorligi: Farg‘ona vodiysi aholisida shizofreniyaning erta xavfini aniqlash natijasida profilaktika chora-tadbirlarini ilmiy asoslangan tarzda takomillashtirish uchun ahamiyatli bo‘lib, residivlarni oldini olish imkonini yaratadi. Ilmiy yangilik natijalarining iqtisodiy samaradorligi: turli xil kechuvchi shizofreniya bilan og‘rigan har bir bemor yil davomida kamida bir marotaba statsionar davolanish va muntazam ambulator terapiyasi olishlari zarur, bu esa bir bemorga o‘rtacha 22,5 mln. so‘mni tashkil etadi. Ilmiy izlanishlari natijasi yuzasidan ishlab chiqilgan profilaktik dastur asosida olib borilgan choralar natijasida xar bir bemorga sarflanayotgan davlat mablag‘larini 2 barobargacha tejash imkonini bergan. Xulosa: shizofreniyani barcha turlarida xatar omillari sifatida salbiy ta’sirlarini bevosita o‘tkazib quyidagilar vodiy populyasiyasida tasdiqlanadi.
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor O‘zbekistonning Farg‘ona vodiysi mintaqasida xavf omillarining prognostik ko‘rsatkichi aniqlanib, ko‘rsatilib va tasdiqlanib, shizofreniyaning patomorfozini ijtimoiy-premorbid va ijtimoiy-psixologik, genderli va etnik jihatlari vodiy sharoitida ochib berilganligi Ruxiy salomatlik ilmiy amaliy tibbiyot markazi Andijon viloyat filiali (03.09.2025y. 86-87-buyruq), RIRSIATM psixiatriya xizmati bo‘yicha Namangan viloyat filiali (15.08.2025y. 101-102-buyruq) va RIRSIATM psixiatriya xizmati bo‘yicha Farg‘ona viloyat filiali (15.08.2025y. 90-91-buyruq) amaliyotiga joriy qilingan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 17.11.2025y. 29/64-son xulosasi). Ilmiy yangilik natijalarining ijtimoiy samaradorligi: shizofreniyani barcha turlarida xatar omillari sifatida bevosita salbiy ta’sirlarini o‘tkazib quyidagilar vodiy populyasiyasida tasdiqlanadi. Shizofreniyani boshlanishining yosh tuzilishidagi o‘zgarishlarini yanada chuqurroq o‘rganish, mazkur dissertatsiyaning asosiy maqsadi hisoblanadi va dissertatsiyada berilgan xulosalar kasallikni erta aniqlash va profilaktikasining yanada samarali texnologiyalarini ishlab chiqishga yordam beradi. Ilmiy yangilik natijalarining iqtisodiy samaradorligi: turli xil kechuvchi shizofreniya bilan og‘rigan har bir bemor yil davomida kamida bir marotaba statsionar davolanish va muntazam ambulator terapiyasi olishlari zarur, bu esa bir bemorga o‘rtacha 22,5 mln. so‘mni tashkil etadi. Ilmiy izlanishlari natijasi yuzasidan ishlab chiqilgan profilaktik dastur asosida olib borilgan choralar natijasida xar bir bemorga sarflanayotgan davlat mablag‘larini 2 barobargacha tejash imkonini bergan. Xulosa: Vodiy sharoitida shizofreniyaning quyidagi premorbid xususiyatlari aniqlanadi va 1984-2024 yillari xos tarqalish chastotalari bilan tasdiqlanadi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: Vodiy populyasiyasida shizofreniyaning hududlarga xos klinik-patogenetik va psixologik xususiyatlari tasniflanagan, turli yosh guruhiga mansub aholida (yoshlarda, etuklik yoshidagilarda, keksa yoshidagilarda va qariyalarda) bosh xatar omillarini prognostik ahamiyatlari isbotlanganligi Ruxiy salomatlik ilmiy amaliy tibbiyot markazi Andijon viloyat filiali (03.09.2025y. 86-87-buyruq), RIRSIATM psixiatriya xizmati bo‘yicha Namangan viloyat filiali (15.08.2025y. 101-102-buyruq) va RIRSIATM psixiatriya xizmati bo‘yicha Farg‘ona viloyat filiali (15.08.2025y. 90-91-buyruq) amaliyotiga joriy qilingan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 17.11.2025y. 29/64-son xulosasi). Ilmiy yangilik natijalarining ijtimoiy samaradorligi: turli xil kechuvchi shizofreniyani boshlanishi va avjlanishiga ta’sir etuvchi ekzogen hududiy omillar ajratildi va ular quyidagi aniqlanish chastotalari bilan 1984-2024 yillari vodiy aholisida tasdiqlandi. Ilmiy yangilik natijalarining iqtisodiy samaradorligi: turli xil kechuvchi shizofreniya bilan og‘rigan har bir bemor yil davomida kamida bir marotaba statsionar davolanish va muntazam ambulator terapiyasi olishlari zarur, bu esa bir bemorga o‘rtacha 22,5 mln. so‘mni tashkil etadi. Ilmiy izlanishlari natijasi yuzasidan ishlab chiqilgan profilaktik dastur asosida olib borilgan choralar natijasida xar bir bemorga sarflanayotgan davlat mablag‘larini 2 barobargacha tejash imkonini bergan. Xulosa: Farg‘ona vodiysi mintaqasida turli xil kechuvchi shizofreniyaning manifestli klinik ko‘rinishi 10 turli jihatni ifodalab aniqlanadi va 1984-2024 yillarda quyidagicha o‘zgarish chatsotalari bilan qiyosan tavsiflanadi: atipik depressiya ko‘rinishda ifodalangan.
beshinchi ilmiy yangilik: ilk bor shizofreniya bilan og‘rigan aholini ijtimoiy-mehnat moslashuvini yaxshilash, kasallikni avjlanishi va qaytalanishini bartaraf etish bo‘yicha, vodiy sharoitida, innovatsion chora-tadbirlar majmuasi (prediktiv, preventiv va profilaktik algoritm) ishlab chiqilganligi Ruxiy salomatlik ilmiy amaliy tibbiyot markazi Andijon viloyat filiali (03.09.2025y. 86-87-buyruq), RIRSIATM psixiatriya xizmati bo‘yicha Namangan viloyat filiali (15.08.2025y. 101-102-buyruq) va RIRSIATM psixiatriya xizmati bo‘yicha Farg‘ona viloyat filiali (15.08.2025y. 90-91-buyruq) amaliyotiga joriy qilingan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 17.11.2025y. 29/64-son xulosasi). Ilmiy yangilik natijalarining ijtimoiy samaradorligi: turli xil kechuvchi shizofreniya debyuti 7 turli klinik ifodalanish chastotalarida aniqlanadi va 40 yillik o‘zgarishlar bilan 1984-2024 yillarda qiyosan quyidagicha tavsiflanadi. Ilmiy yangilik natijalarining iqtisodiy samaradorligi: turli xil kechuvchi shizofreniya bilan og‘rigan har bir bemor yil davomida kamida bir marotaba statsionar davolanish va muntazam ambulator terapiyasi olishlari zarur, bu esa bir bemorga o‘rtacha 22,5 mln. so‘mni tashkil etadi. Ilmiy izlanishlari natijasi yuzasidan ishlab chiqilgan profilaktik dastur asosida olib borilgan choralar natijasida xar bir bemorga sarflanayotgan davlat mablag‘larini 2 barobargacha tejash imkonini bergan. Xulosa: turli xil kechuvchi shizofreniya vodiy sharoitida ijtimoiy-prenozologik va ijtimoiy-psixologik xos qirralari bilan tasdiqlanadi. Kasallik bilan bog‘liq nogironlik guruhlari 1984-2024 yillarda quyidagicha tarqalish va o‘zgarish chastotalarida qiyosan tavsiflandi.
