Собиров Анвар Кувандиковичнинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида 

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): Ўзбек тилида сўз тартибининг лингвопоетик таҳлили, 10.00.01 – Ўзбек тили (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.4.DSc/Fil472. 
Илмий маслаҳатчи: Мирзаев Ибодулла Камолович, филологийа фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.09.07
Расмий оппонентлар: Маматов Абдуғофур Эшонқулович, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Тожиева Гулбаҳор Номозовна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Хамидов Абдумалик Киронович, филология фанлари доктори (DSc), доцент.
Етакчи ташкилот: Навоий давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек тилида сўз тартибининг лингвопоетик хусусиятини антропоцентрик, функсионал-коммуникатив ва матн лингвистикаси ёндашувлари асосида синтактик, семантик, прагматик, экспрессив-стилистик ва бадиий-эстетик жиҳатдан аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўзбек тилида сўз тартибининг синтактик, семантик, функсионал-коммуникатив ва лингвопоетик хусусияти сўз тартибининг грамматик меъёр доирасидаги вариативлиги билан унинг коммуникатив ва поетик функсияси ўртасидаги қонуний боғланишлар, синтактик ўзгаришлар ва инверсиянинг актуал бўлиниш, тема–рема ва фокус категориялари билан узвий муносабатига асосланиб, сўз компонентларининг позицион ўзгариши орқали ахборотнинг коммуникатив тақсимланиши, семантик урғунинг марказлашуви асосида аниқлаштирилган;
ўзбек тилидаги одатдаги ва ўзгарган сўз тартиби моделлари синтактик компонентларнинг позицияси, коммуникатив юкланиши, семантик урғу ва контекстуал шартланганлик мезонлари асосида тизимлаштирилиб, сўз тартибининг вариативлашувини юзага келтирувчи грамматик-синтактик, семантик, коммуникатив-прагматик ва услубий омиллар сўз компонентлари позициясининг ўзгариши билан гапнинг синтактик структураси, ахборот тақсимоти ва семантик маркази ўртасидаги функсионал боғланишлар очиб берилган ҳамда ўзбек тилида сўз тартибининг меъёрий, коммуникатив-прагматик, семантик-экспрессив ва лингвопоетик турлардан таркиб топувчи функсионал-семантик таснифи ишлаб чиқилган;
сўз тартибининг лингвопоетик функсионаллиги “позицион ўзгариш → семантик урғу → коммуникатив актуаллашув → экспрессивлик → образлилик → ритмик ташкил → эстетик таъсир” изчиллигида консептуаллаштирилиб, инверсия ва бошқа синтактик позицион ўзгаришларнинг бадиий матнда поетик мазмунни шакллантириш механизми ҳамда уларнинг муаллиф индивидуал услубини намоён этишдаги функсионал қонуниятлари очиб берилган;
сўз тартибининг жанрий ва индивидуал-услубий вариативлиги “жанр хусусияти → коммуникатив вазифа → позицион танлов → экспрессивлик → поетик образ → миллий-бадиий мазмун” тизими асосида консептуаллаштирилиб, шеърий, насрий ва драматик матнларда сўз тартиби моделларининг ўзига хос функсионал-лингвопоетик кўрсаткичлари аниқланган ҳамда уларнинг муаллиф индивидуал поетик услуби ва миллий-бадиий тафаккурни ифодалаш механизми асосланган;
ўзбек тилида сўз тартибининг лингвопоетик функсионаллиги синтактик шаклдан индивидуал услубгача бўлган “шакл – мазмун – коммуникатив функсия – экспрессивлик – образлилик – эстетик таъсир” континууми асосида консептуаллаштирилиб, сўз тартиби вариативлигининг бадиий мазмунни актуаллаштириш, поетик образни шакллантириш ва индивидуал услубни намоён этиш механизмлари аниқланган ҳамда уларни интеграцияловчи функсионал-лингвопоетик модел такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек тилида сўз тартибини лингвопоетик таҳлили асосида:
ўзбек тилида сўз тартибининг синтактик, семантик, функсионал-коммуникатив ва лингвопоетик хусусияти сўз тартибининг грамматик меъёр доирасидаги вариативлиги билан унинг коммуникатив ва поетик функсияси ўртасидаги қонуний боғланишлар, синтактик вариативлик ва инверсиянинг актуал бўлиниш, тема–рема ва фокус категориялари билан узвий муносабатига асосланиб, сўз компонентларининг позицион ўзгариши орқали ахборотнинг коммуникатив тақсимланиши, семантик урғунинг марказлашуви асосида аниқлаштиришга доир хулосаларидан 2021-2023-йилларда Муҳаммад ал Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети Самарқанд филиалида бажарилган “Ўзбек тилининг миллий корпусини лойиҳалаш ва дастурий мажмуа ишлаб чиқиш” номли фундаментал лойиҳада фойдаланилган (Муҳаммад ал Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети Самарқанд филиалининг 2023-йил 20-декабрдаги 976/0101-сон маʼлумотномаси). Илмий натижалар асосида ўзбек тили миллий корпусида лисоний бирликлар табиатини аниқлаш, матнларни тадқиқ қилишдаги қарашлари ва бадиий матнда сўз тартиби турли бадиий санʼатларни ҳосил қилиш орқали бадиий матннинг таʼсирли, образли бўлишини таʼминлаши ҳақидаги назарий хулосаларидан фойдаланиш орқали амалга оширилиши очиб берилган;
 ўзбек тилидаги меъёрий ва вариатив сўз тартиби моделлари синтактик компонентларнинг позицияси, коммуникатив юкланиши, семантик урғу ва контекстуал шартланганлик мезонлари асосида тизимлаштирилиб, сўз тартибининг вариативлашувини юзага келтирувчи грамматик-синтактик, семантик, коммуникатив-прагматик ва услубий омиллар сўз компонентлари позициясининг ўзгариши билан гапнинг синтактик структураси, ахборот тақсимоти ва семантик маркази ўртасидаги функсионал боғланишлар очиб берилган ҳамда ўзбек тилида сўз тартибининг меъёрий, коммуникатив-прагматик, семантик-экспрессив ва лингвопоетик турлардан таркиб топувчи функсионал-семантик таснифидан “Самарқанд вилояти телерадиоканали” ДМ томонидан 2026-йил 30-апрел куни “Самарқанд МТРК” телеканали орқали эфирга узатилган “Долзарб мавзу” кўрсатувининг навбатдаги сон ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси Самарқанд вилояти телерадиоканалининг 2026-йил 3-июндаги 01-07/203-сон маʼлумотномаси). Натижада, ссенарий матнида сўз компонентларининг коммуникатив юкланишига мувофиқ позицион жойлашувини белгилаш, семантик урғуни мақсадли актуаллаштириш, ахборотнинг мантиқий изчиллигини таъминлаш ва нутқнинг услубий-коммуникатив таъсирчанлигини ошириш имконини берувчи лингвопоетик воситалардан фойдаланиш самарадорлиги таъминланган; 
сўз тартибининг лингвопоетик функсионаллиги “позицион вариативлик → семантик урғу → коммуникатив актуаллашув → экспрессивлик → образлилик → ритмик ташкил → эстетик таъсир” изчиллигида консептуаллаштирилиб, инверсия ва бошқа синтактик позицион ўзгаришларнинг бадиий матнда поетик мазмунни шакллантириш механизми ҳамда уларнинг муаллиф индивидуал услубини намоён этишдаги функсионал қонуниятларидан Самарқанд давлат чет тиллар институтида бажарилган И-204-4-5 рақамли “Инглиз тили мутахассислик предметларидан ахборот-коммуникацион технологиялари асосида виртуал ресурслар яратиш ва ўқув жараёнига жорий этиш” номли инновацион тадқиқот лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Самарқанд давлат чет тиллар институтининг 2023-йил 25-декабрдаги 1375/02-сон маълумотномаси). Натижада, инглиз тилидаги бадиий матнларни ўқитишга мўлжалланган виртуал таълим ресурсларида сўз тартибининг лингвопоетик хусусиятларини интерактив ва қиёсий таҳлил қилиш имконияти кенгайтирилиб, талабаларнинг синтактик конструксияларни контекстуал англаш, семантик урғу ва коммуникатив актуаллашувни аниқлаш, инверсия ва бошқа позицион ўзгаришларнинг экспрессив-образли ҳамда эстетик функсияларини фарқлаш кўникмалари такомиллаштирилган;
сўз тартибининг жанрий ва индивидуал-услубий вариативлиги “жанр хусусияти → коммуникатив вазифа → позицион танлов → экспрессивлик → поетик образ → миллий-бадиий мазмун” тизими асосида консептуаллаштирилиб, шеърий, насрий ва драматик матнларда сўз тартиби моделларининг ўзига хос функсионал-лингвопоетик кўрсаткичлари аниқланган ҳамда уларнинг муаллиф индивидуал поетик услуби ва миллий-бадиий тафаккурни ифодалаш механизмининг илмий асосланишидан Самарқанд давлат чет тиллар институтида Европа Иттифоқининг ТЕМПУС дастурининг Темпус Прожеcт 544161- ТЕМПУС-1-2013-УК-ТЕМПУС-ЖПCР Астон Университй ДеТЕЛ “Девелопинг тҳе Теачинг оф Эуропеан ЛангуаГЭС: Модернизинг Лангуаге Теачинг тҳроугҳ ҳе девелопмент оф блендед Мастерс Программес” лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Самарқанд давлат чет тиллар институтининг 2023-йил 25-декабрдаги 1375/03-сон маълумотномаси). Натижада, инглиз ва бошқа Европа тилларини ўқитишга мўлжалланган блендед леарнинг мазмуни лингвопоетик жиҳатдан бойитилиб, бадиий матнларнинг жанрий ва индивидуал-услубий хусусиятларини қиёсий таҳлил қилишга йўналтирилган ўқув материаллари такомиллаштирилди ҳамда магистрантларнинг хорижий тилдаги бадиий матнларни семантик, коммуникатив, экспрессив ва лингвопоетик жиҳатдан таҳлил қилиш компетенсияларини ривожлантириш имконияти кенгайтирилган;
ўзбек тилида сўз тартибининг лингвопоетик функсионаллиги синтактик шаклдан индивидуал услубгача бўлган “шакл – мазмун – коммуникатив функсия – экспрессивлик – образлилик – эстетик таъсир” континууми асосида консептуаллаштирилиб, сўз тартиби вариативлигининг бадиий мазмунни актуаллаштириш, поетик образни шакллантириш ва индивидуал услубни намоён этиш механизмлари аниқланган ҳамда уларни интеграцияловчи функсионал-лингвопоетик модел такомиллаштиришга оид таклифлардан 2022-йилда бажарилган Жиззах вилояти “Истиқбол” минтақавий марказининг 68-11/78-рақамли “Аҳолининг ҳуқуқий маданиятини юксалтиришда жамоатчилик таъсирини оширишнинг инновацион йўлларини жорий этиш” мавзудаги амалий лойиҳасида фойдаланилган (Жиззах вилояти “Истиқбол” минтақавий марказининг 2023-йил 20-ноябрдаги 22-сон маʼлумотномаси). Натижада, ўқув-услубий материалларнинг лингвистик мазмунини такомиллаштириш, бадиий ва публицистик матнларни мазмуний-коммуникатив жиҳатдан таҳлил қилиш, муҳим ахборот бирликларини семантик жиҳатдан актуаллаштириш ҳамда нутқнинг экспрессив ва эстетик таъсирчанлигини оширишга хизмат қилувчи методик ёндашувлардан фойдаланиш имконияти кенгайтирилган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish