Қодирова Нозима Ғуломжон қизининг    
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): Бойлик ва камбағаллик концептларининг оламнинг лисоний манзарасида намоён бўлиши, 10.00.11 – Амалий ва компютер лингвистикаси (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.PhD/Fil4923.
Илмий раҳбар: Шахабитдинова Шохида Хошимовна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат чет тиллари институти, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Расмий оппонентлар: Мирзохидова Муяссар Иномжоновна, филология фанлари доктори, профессор; Ахунов Муқимжон Мухаммадаминович, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат чет тиллари институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади оламнинг лисоний манзарасида бойлик ва камбағаллик концептларини ўрганишнинг назарий асосларини яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
оламнинг лисоний манзараси(ОЛМ) ҳамда концепт ва тушунча боғлиқлиги концепт ОЛМ ташкил этувчиси, тушунча ОЛМ ҳамда олам манзараси(ОМ) ташкил этувчиси – тушунча концепт таркибига кириши, бироқ концепт тушунча таркибига кирмаслиги, концептлар тизими ўзаро чамбарчас боғлиқ сфера, тушунчалар тизими занжир кўринишида эканлиги электрон луғатлар ва корпус материаллари асосида очиб берилган;
бойлик концепти кўп қиррали семантик таркибга эга бўлиб, моддий қатламда бойлик реал, кўзга кўринадиган обектлар – уй, машина, олтин, ер, акциялар ва нақд пул орқали намоён бўлиб, асосий функсияси молиявий эркинлик ва хавфсизликни таъминлаш эканлиги, ижтимоий қатлам эса бойликнинг жамиятдаги нуфуз, мақом, обрў ва таъсир каби кўринишларини қамраб олиб куч ва алоқа воситаси сифатида намоён бўлиши, маданий ва интеллектуал қатламда эса билим, тажриба, санъат ва маънавий мерос билан боғланиши “ички бойлик” сифатида инсоннинг маънавий камолотини акс эттириши турли дискурсларда ўзгарувчан ва кўп қиррали семантик тизим таҳлили ўзбек тилининг миллий корпуси материалларида кузатилган бирликлар ҳамда электрон изоҳли луғатлардаги изоҳлар орқали очиб берилган;
камбағаллик концептининг структуравий майдони унинг комплекс ва кўпқиррали табиатини намоён этиб – моддий аспект, яъни шахснинг иқтисодий ресурсларининг камлиги, бунга даромаднинг пастлиги, ишсизлик ва иқтисодий имкониятларнинг чекланганлиги кириши, маънавий аспект руҳий ҳолатлар, умидсизлик, ўзини қадрлашнинг пастлиги ва психологик босимлар билан боғлиқлиги, ижтимоий аспект, яъни жамиятдаги паст ижтимоий мавқе, дискриминация, ижтимоий изоляция ва чекланган имкониятлардан тузилгани камбағаллик концептининг турли қирраларини тилда ифодалайдиган ва ижтимоий-маданий контекстдаги ўзгарувчанлигини кўрсатадиган лексик ва фразеологик бирликлар ўзбек тилининг миллий корпуси материалларида кузатилган бирликлар ҳамда электрон изоҳли луғатлардаги изоҳлар орқали далилланган;
бойлик ва камбағаллик концептларининг когнитив структураси кўплаб кичик микроконцептлардан ташкил топганлиги, концептуал белгилари ва улар ифодалаётган мазмун уларнинг нутқда қўлланиш шароитидан, дискурс табиатидан келиб чиқиб антагонистик характер касб этиши мумкинлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Бойлик” ва “камбағаллик” концептлари талқинининг назарий ва амалий асосларини ўрганиш билан боғлиқ вазифаларни тадқиқ этиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
камбағ аллик концептининг структуравий майдони унинг комплекс ва кўп қиррали табиатини намоуон этиб – моддий аспект, яъни шахснинг иқтисодий ресурсларининг камлиги, бунга даромаднинг пастлиги, ишсизлик ва иқтисодий имкониятларнинг чекланганлиги кириши, ма'навий аспект руҳий ҳолатлар, умидсизлик, ўзини қадрлашнинг пастлиги ва психологик босимлар билан боғлиқлиги, ижтимоий аспект, яъни жамиятдаги паст ижтимоий мавқе, дискриминация, ижтимоий изоляция ва чекланган имкониятлардан тузилгани камбағаллик концептининг турли қирраларини тилда ифодалайдиган ва ижтимоий-маданий контекстдаги ўзгарувчанлигини кўрсатадиган лексик ва фразеологик бирликлар орқали далилланганлигига доир натижаларидан Андижон давлат университетида олиб борилган “ОТ-Ф1-18 Оммавий лисоний маданиятни шаклантириш методлар ва методологиясини ишлаб чиқиш” давлат фундаментал-тадқиқот дастурлари доирасидаги лойиҳада фойдаланилган (Андижон давлат университетининг 2025-йил 19-декабрдаги 04-5500-сон маълумотномаси). Натижада лисоний маданиятни таъминлашга оид методология янги назарий қарашлар билан бойитилган, камбағаллик концептининг тилдаги ифодаси эса унинг ижтимоий -ма' навий мазмунини чуқурроқ ёритишга хизмат қилган;
бойлик концепти кўп қиррали семантик таркибга эга бўлиб, моддий қатламда бойлик реал, кўзга кўринадиган обектлар – уу, машина, олтин, уер, акциялар ва нақд пул орқали намоён бўлиб, асосий функсияси молиявий эркинлик ва хавфсизликни та'минлаш эканлиги, ижтимоий қатлам эса бойликнинг жамиятдаги нуфуз, мақом, обрў ва таъсир каби кўринишларини қамраб олиб куч ва алоқа воситаси сифатида намоён бўлиши, маданий ва интеллектуал қатламда эса билим, тажриба, санъат ва маънавиу мерос билан боғланиши “ички бойлик” сифатида инсоннинг маънавий камолотини акс эттириши турли дискурсларда ўзгарувчан ва кўп қиррали семантик тизим таҳлили орқали очиб берилганлигига доир қарашлардан Андижон давлат университетида 2022-202З йилларда бажарилган “№ ИЛ-402104213. Ўзбек тилида электрон лингвистик энциклопедик луғат ишлаб чиқиш” давлат инновационтадқиқот дастурлари доирасидаги лойиҳада фойдаланилган (Андижон давлат университетининг 2025-йил 19-декабрдаги 04-5502-сон маълумотномаси). Натижада дискурсив қўлланишда ўзига хослик касб қилувчи айрим тил бирликларининг тавсифи янада ёрқинлашган;
тилларда оламнинг лисоний манзараси(ОЛМ) ҳамда концепт ва тушунча боғлиқлиги концепт ОЛМ ташкил этувчиси, тушунча ОЛМ ҳамда олам манзараси(ОМ) ташкил этувчиси – тушунча концепт таркибига кириши, бироқ концепт тушунча таркибига кирмаслиги, концептлар тизими ўзаро чамбарчас боғлиқ сфера, тушунчалар тизими занжир кўринишида эканлиги, бойлик ва камбағаллик концептларини ифодаловчи лексик ва фразеологик тил бирликлари, уларнинг турли матнларда ифодаланишда олам лисоний манзарасини ташкил қилувчи сифатида ўзига хос хусусиятлари, бойлик ва камбағаллик концептларининг когнитив структураси кўплаб кичик микроконцептлардан ташкил топганлиги, концептуал белгилари ва улар ифодалаётган мазмун уларнинг нутқда қўлланиш шароитидан, дискурс табиатидан келиб чиқиб антагонистик характер касб этиши мумкинлиги кўплаб тил фактлари орқали исботланганлиги таҳлил қилиниб ва ушбу жиҳатларнинг илмий асослашга доир натижаларидан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан тайёрланган “Таълим ва тараққиёт”, “Миллат ва маънавият”, “Адабий жараён”, “Жаҳон адабиёти” номли дастурлар сенарийсини тайёрлашда (2025 йил июл ва август ойларида) фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 16-сентябрдаги 05-09-1447-сон маълумотномаси). Натижада, эшиттиришларнинг илмий савияси ортган ҳамда бойлик ва камбағаллик концептларининг кўп қиррали семантик таркибга эга хусусиятлари бўйича тўпланган материаллар ва қўйилган муаммоларни тадқиқ этиш орқали чиқарилган хулосалар ўзбек тилшунослиги учун янги илмий-назарий маълумотлар манбаа сифатида хизмат қилиши таъминлаган;
бойлик ва камбағаллик концептларининг когнитив структураси кўплаб кичик микроконцептлардан ташкил топганлиги, концептуал белгилари ва улар ифодалаётган мазмун уларнинг нутқда қўлланиш шароитидан, дискурс табиатидан келиб чиқиб антагонистик характер касб этиши мумкинлиги кўплаб тил фактлари орқали исботланганлиги, бойлик концептининг “ички бойлик” сифатида инсоннинг ма'навий камолотини акс эттириши турли дискурсларда ўзгарувчан ва кўп қиррали семантик тизим таҳлили орқали очиб берилганлиги таҳлил қилиниб, ушбу жиҳатларни илмий асослашга доир натижаларидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022–2024-йилларда бажарилган ИЛ-402104209 рақамли “Ахборот-қидирув тизимлари (Google, Yandex, Google translate) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” номли инновацион илмий тадқиқот лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 9-апрелдаги 04/1-1928-сон маълумотномаси). Натижада диссертацияда илгари сурилган илмий хулосалар асосида бойлик ва камбағаллик концептларига оид тил бирликларини автоматик аниқлаш ва таҳлил қилиш имконияти кенгайтирилган, уларнинг семантик хусусиятларини аниқлашда аниқлик оширилган ҳамда ўзбек тилидаги ахборот-қидирув тизимлари учун яратилган дастурий воситанинг самарадорлиги яхшиланган.