Тураева Дилноза Рустамбоевнанинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси  ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): Жиноят процессида жабрланувчининг манфаатлари муҳофазаси: генезиси, замонавий  ҳолати ва такомиллаштириш йўллари, 12.00.09–Жиноят процесси. Криминалистика,  тезкор-қидирув ҳуқуқи ва суд экспертизаси.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.1.DSc/Yu437.
Илмий раҳбар: Тулаганова Гулчеҳра Захитовна-юридик фанлар доктори, профессор 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат юридик университетида бажарилган, ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат юридик университетида бажарилган,  07/2025.27.12.Yu.01.04.
Расмий оппонентлар: Базарова Дилдора Бахадировна-юридик фанлар доктори, профессор Миразов Даврон Мирагзамович- юридик фанлар доктори, профессор, Шодиев Ғуломжон Махамматович* юридик фанлар доктори, доцент Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Одил судлов академияси 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: жиноят процессида жабрланувчи манфаатлари муҳофазасининг генезиси ва замонавий ҳолатини комплекс ўрганиш орқали миллий жиноят-процессуал қонунчиликни такомиллаштиришга қаратилган илмий-назарий таклифлар ва амалий тавсиялар тизимини ишлаб чиқишдан иборатдир.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
жабрланувчининг ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг амалдаги тизими декларатив характерда эканлиги ҳамда уларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш бўйича давлат мажбуриятларини аниқ белгилаш зарурати сабабли, жиноятдан жабрланганларга ҳимояланиш ва одил судловдан фойдаланиш ҳуқуқини таъминлаш, уларга етказилган зарарнинг қопланиши учун зарур шарт-шароитларни яратиш бўйича давлат кафиллигининг конституциявий асосларини ишлаб чиқиш зарурати асослантирилган;
жабрланувчи, гувоҳ ва жиноят процессининг бошқа иштирокчилари вафот этганлиги, уларга ногиронликни келтириб чиқарадиган тан жароҳати ёки соғлиғига бошқача зиён етказилганлиги, шунингдек, мулкий зарар етказилиши оқибатларини бартараф этишга қаратилган ижтимоий-ҳуқуқий ҳимоя чораларини қўллаш тартибини такомиллаштириш зарурати асослантирилган;
суд амалиётида айбдор шахснинг мулкий аҳволи етарли бўлмаганлиги оқибатида етказилган зарарни қоплаш билан боғлиқ ижро ҳужжатларининг узоқ вақт ижросиз қолиб кетаётганлиги сабабли, суд қарори асосида жисмоний ва юридик шахсларга етказилган мулкий зарарларни айбдордан қоплаш имкони бўлмаган ҳолларда уларни компенсация қилувчи республика ва ҳудудий мақсадли жамғармаларни ташкил этиш лозимлиги асослантирилган;
жабрланувчи, гувоҳ ва уларнинг яқинларига нисбатан куч ишлатиш ёки бошқа қонунга хилоф ҳаракатлар содир этиш хавфи юзага келиши мумкинлиги сабабли, уларнинг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида, ушбу шахсларнинг аризаси ёки ёзма розилиги ҳамда суднинг санксияси асосида уларнинг телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларини эшитиб туриш ва ахборотларни олиш тартибини жорий этиш зарурати асослантирилган;
амалиётда шахснинг номулкий ҳуқуқларини ҳимоя қилишда ягона ёндашувнинг йўқлиги ва бу борадаги ҳуқуқий бўшлиқларни бартараф этиш зарурати сабабли, шахснинг шахсий номулкий ҳуқуқларидан бири бузилганда судга мурожаат қилиш асоси аниқ белгиланиши ва ҳимоя усуллари – бузилган ҳуқуқни тан олиш, аралашувни тўхтатиш, олдинги ҳолатни тиклаш, ахборотни ўчириш ёки блоклаш, зарар ва зиён учун товон ундириш каби чораларни қамраб олиши лозимлиги асослантирилган;
судларда маънавий зарар ва номулкий ҳуқуқларнинг бузилиши билан боғлиқ ишларни кўришда обективликни таъминлаш ҳамда исботлаш предметларини аниқлаштириш зарурати сабабли, шахсий номулкий ҳуқуқлар бузилиши билан боғлиқ ишларда ҳуқуқ бузилганлиги факти, аралашув ва салбий оқибатлар ўртасидаги сабабий боғлиқлик, оқибатларнинг оғирлик даражаси, айбдорнинг мақсади ҳамда маънавий зарар талаб қилинганда айб шакли ва даражаси аниқланиши лозимлиги асослантирилган;
ахборот маконида шахснинг обрўсига путур етказувчи маълумотларни аниқ малакалаш зарурати сабабли, биринчи марта фуқаронинг ёки юридик шахснинг қонун нормаларини бузганлиги, ижтимоий ёки сиёсий ҳаётдаги нотўғри ҳатти-ҳаракатлар, тадбиркорлик фаолиятидаги виждонсизлик ҳамда ишчанлик этикасини бузиш ҳақида нотўғри тарқатилган маълумотлар орқали шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсига путур етказилганда “обрўсизлантирадиган маълумотлар” сифатида қонуний белгиланиши лозимлиги илмий жиҳатдан асослантирилган;
жабрланувчининг табиий ҳуқуқлари бузилиши билан боғлиқ ҳолатларда жиноят оқибати ва айбдорнинг қилмиши ўртасидаги алоқадорликни тўғри баҳолаш зарурати сабабли, ҳаёт ва соғлиққа бўлган ҳуқуқнинг мутлақ шахсий номулкий ҳуқуқ сифатида фаол ғайриқонуний ҳаракат ёки ҳаракацизлик орқали бузилиши мумкинлиги ҳамда судлар томонидан сабабий боғлиқликнинг аниқланиши лозимлиги асослантирилган;
тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган хотин-қизларга қонунчиликда белгиланган тартибда ҳимоя ордерларини бериш, уларнинг қайта жабрланишига йўл қўймаслик, оғир аҳволга тушиб қолган жабрланувчиларга комплекс ёндашув асосида профессионал ижтимоий хизматлар кўрсатиш ҳамда моддий, психологик ва ҳуқуқий ёрдам берилиши лозимлиги асослантирилган. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Жиноят процессида жабрланувчининг манфаатлари муҳофазасини ўрганишга оид  тадқиқотнинг илмий натижалари асосида:
жиноятдан жабрланганларга ҳимояланиш ва одил судловдан фойдаланиш ҳуқуқини таъминлаш, уларга етказилган зарарнинг ўрни қопланиши учун зарур шарт-шароитларни яратиш бўйича давлат кафиллигининг конституциявий асосларини ишлаб чиқишга доир таклифдан Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 29-моддасини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик Палатаси ҳузуридаги Парламент тадқиқотлари институтининг 2024-йил 10-май №3/08-75-сон далолатномаси). Ушбу таклифнинг жорий этилиши жабрланувчининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини муҳофаза қилиш ҳамда жиноят натижасида етказилган зарарларни қоплаш одил судловнинг асосий тамойилига айланишига хизмат қилган;
жабрланувчи, гувоҳ ва жиноят процессининг бошқа иштирокчилари вафот этганлиги, уларга ногиронликни келтириб чиқарадиган тан жароҳати ёки соғлиғига бошқача зиён етказилганлиги, шунингдек, мулкий зарар етказилиши оқибатларини бартараф этишга қаратилган ижтимоий ҳимоя чораларини  қўллаш га доир таклифидан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2025-йил 21-февралдаги 103-сон қарори билан тасдиқланган “Жабрланувчиларни, гувоҳларни ва жиноят процессининг бошқа иштирокчиларини ижтимоий ҳимоя қилишни таъминлаш тартиби тўғрисида”ги низомнинг 3-бандини ишлаб чиқишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2026-йил 9-июлдаги №09/09-48-сон далолатномаси). Мазкур тартибнинг жорий этилиши жабрланувчиларни давлат томонидан ижтимоий ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий механизмини яратишга хизмат қилади.
айбдор томонидан қоплаш имкони бўлмаган ҳолларда суд қарори асосида жисмоний ва юридик шахсларга етказилган мулкий зарарларни компенсация қилувчи республика ва ҳудудий мақсадли жамғармаларни ташкил этишга доир таклифдан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024-йил 5-январдаги 9-сон қарори билан тасдиқланган “Жисмоний ва юридик шахсларга етказилган мулкий зарарларни компенсация қилиш бўйича Республика ва ҳудудий мақсадли жамғармалар маблағларини шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисида” Низомнинг 1, 2-бандларини ишлаб чиқишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024-йил 27-июлдаги №15/23-76-сон далолатномаси). Мазкур тартибнинг жорий этилиши жисмоний ва юридик шахсларнинг бузилган ҳуқуқларини қайта тиклашга хизмат қилган;
жабрланувчи, гувоҳ ва уларнинг яқинлари хавфсизлигини таъминлаш мақсадида, уларга нисбатан куч ишлатиш ёки бошқа қонунга хилоф ҳаракатлар содир этиш хавфи мавжуд бўлган тақдирда, ушбу шахсларнинг аризаси ёки ёзма розилиги ҳамда суднинг санксияси асосида уларнинг телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларини эшитиб туриш ва ахборотларни олиш тартибини жорий этишга доир таклифидан “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтиришга қаратилган ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги ЎРҚ-1022-сон Қонуннинг 2-моддаси 17-банди (ЖПКнинг 170-моддаси иккинчи қисмини ишлаб чиқишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси қонунчилик палатасининг коррупсияга қарши курашиш ва суд-ҳуқуқ масалалари қўмитасининг 2026-йил 16-апрелдаги  №045-08/1444-сон далолатномаси). Мазкур таклифнинг жорий килиниши жабрланувчи ва унинг яқинлари хавфсизлигига таҳдид солувчи омилларни ўз вақтида бартараф этиш ҳамда давлатнинг муҳофаза қилиш функсияси самарадорлигини оширишга хизмат қилади;
шахснинг шахсий номулкий ҳуқуқларидан бири бузилганда судга мурожаат қилиш асоси аниқ белгиланиши ва ҳимоя усуллари – бузилган ҳуқуқни тан олиш, аралашувни тўхтатиш, олдинги ҳолатни тиклаш, ахборотни ўчириш ёки блоклаш, зарар ва зиён учун товон ундириш каби чораларни қамраб олиши лозимлигини ҳуқуқий мустаҳкамлашга доир таклифидан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2025-йил 24-ноябрдаги “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”ги 21-сон қарорининг 3-бандини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий Судининг 2026-йил 7-апрелдаги №08-120-26-сон далолатномаси). Ушбу таклифнинг жорий этилиши суд босқичларида жабрланувчининг фикри муҳим аҳамият касб этишига, жабрланувчи ўзини қонун ҳимоясида эканлигини ҳис қилишига ҳамда жамиятда фуқароларнинг одил судловга ишончини мустаҳкамланишига хизмат қилади;
шахсий номулкий ҳуқуқлар бузилиши билан боғлиқ ишларда ҳуқуқ бузилганлиги факти, аралашув ва салбий оқибатлар ўртасидаги сабабий боғлиқлик, оқибатларнинг оғирлик даражаси, айбдорнинг мақсади ҳамда маънавий зарар талаб қилинганда айб шакли ва даражаси аниқланиши лозимлигига доир таклифдан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2025-йил 24-ноябрдаги “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”ги 21-сон қарорининг 4-бандини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий Судининг 2026-йил 7-апрелдаги №08-120-26-сон далолатномаси). Ушбу таклифнинг жорий этилиши жабрланувчининг қайси ҳуқуқи бузилганлиги ҳақида судга мурожаат қилишига, суд жараёнида тўлақонли ҳуқуқ субекти сифатида иштирок этишига, маънавий зиёни учун товон олишига ҳамда жамиятдаги мақомини ҳимоя қилинишига хизмат қилган; 
фуқаронинг ёки юридик шахснинг қонун нормаларини бузганлиги, шахсий, ижтимоий ёки сиёсий ҳаётда нотўғри ҳатти-ҳаракатлар содир этганлиги, тадбиркорлик фаолиятида виждонсизлик қилганлиги, ишчанлик этикаси ёки иш муомаласи одатларини бузганлиги ҳақида нотўғри тарқатилган маълумотлар, шунингдек фуқаронинг шаъни, қадр-қиммати ёхуд юридик шахснинг ишчанлик обрўсига путур етказадиган маълумотлар обрўсизлантирадиган маълумотлар ҳисобланиши ҳақидаги таклифидан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2025-йил 24-ноябрдаги 21-сонли қарорининг 17-бандини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий Судининг 2026-йил 7-апрелдаги №08-120-26-сон далолатномаси). Мазкур таклифнинг жорий этилиши жабрланувчининг шаъни, қадр-қиммати ва ишчанлик обрўсига етказилган зарар учун судга мурожаат қилишда ҳуқуқий асос мавжудлигини таъминлашга, обрўсизлантирадиган маълумотларнинг суд томонидан аниқланиши орқали тегишли товоннинг ундирилишига ҳамда жабрланувчининг процессуал ҳуқуқлари давлат томонидан кафолатланишига хизмат қилади.
ҳаёт ва соғлиққа бўлган ҳуқуқнинг мутлақ шахсий номулкий ҳуқуқ сифатида фаол ғайриқонуний ҳаракат ёки ҳаракацизлик орқали бузилиши мумкинлиги ҳамда судлар томонидан сабабий боғлиқликнинг аниқланиши лозимлигига доир таклифидан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2025-йил 24-ноябрдаги “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”ги 21-сон қарорининг 8-бандини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий Судининг 2026-йил 7-апрелдаги №08-120-26-сон далолатномаси). Мазкур таклифнинг жорий қилиниши жабрланувчининг ҳаёт ва соғлиғига етказилган зарар учун судга мурожаат қилишда ҳуқуқий асос мавжудлигини таъминлашга, жавобгарнинг ғайриқонуний ҳаракати (ҳаракацизлиги) билан сабабий боғлиқликнинг суд томонидан аниқланиши орқали жабрланувчига тегишли товоннинг ундирилишига ҳамда жабрланувчининг процессуал ҳуқуқлари давлат томонидан кафолатланишига хизмат қилади;
тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган хотин-қизларга қонунчиликда белгиланган тартибда ҳимоя ордерларини бериш, уларнинг қайта жабрланишига йўл қўймаслик, оғир аҳволга тушиб қолган жабрланувчиларга комплекс ёндашув асосида профессионал ижтимоий хизматлар кўрсатиш ҳамда моддий, психологик ва ҳуқуқий ёрдам берилишини ташкил этиш тўғрисидаги таклифидан Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026-йил 5-январдаги ПҚ-1-сон қарори ижросини таъминлаш мақсадида қабул қилинган Ички ишлар вазирининг 2026-йил 30-январдаги 
28-сонли фармойишининг 5-иловаси 10-бандини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси ИИВ Жамоат хавфсизлиги департаменти ҳуқуқбузарликлар профилактикаси хизматининг 2026-йил 12-июндаги 26/2879-сонли далолатномаси). Мазкур таклифнинг амалиётга татбиқ этилиши тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган хотин-қизларни ҳуқуқ ва манфаатларини самарали муҳофаза қилишга хизмат қилади.