Хатамова Мадинахон Анваровнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Металлни қайта ишловчи корхоналар ишчиларида пародонт касалликларининг профилактика ва давосини такомиллаштириш”, 14.00.21 – Стоматология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.PhD/Tib4318.
Илмий раҳбар: Назарова Нодира Шариповна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.02.
Расмий оппонентлар: Зойиров Тўлқин Элназарович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Громова Светлана Николаевна, тиббиёт фанлари номзоди, доцент (Россия).
Етакчи ташкилот: МАRA технологиялар университети (Малайзия).
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик
II. Тадқиқотнинг мақсади: такомиллаштирилган даво-профилактика комплексини жорий этиш орқали металлни қайта ишлаш корхоналари ишчиларида сурункали тарқоқ пародонтитнинг даволаш самарадорлигини оширишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
металлни қайта ишлаш корхоналари ишчиларида сурункали пародонтит кечишининг анъанавий (классик) шакллардан фарқ қилувчи клиник-патогенетик хусусиятлари: касалликнинг ўта юқори тарқалганлиги (93,4%), эрта бошланиши, ўрта оғирликдаги шакллар устунлиги билан кечувчи тезлашган прогрессияси, ҳамда пародонтитнинг энг юқори частотаси «иссиқ» касб вакиллари - қуювчилар ва пайвандчиларда кузатилиши аниқланган;
ишчиларда пародонтал чўнтаклар микробиоценози антибиотикларга нисбатан кўп сонли чидамлиликка (штаммларнинг 41,3%) эга бўлган «қизил комплекс» (Porphyromonas gingivalis, Tannerella forsythia, Treponema denticola - 59,2% беморларда) облигат-анаэроб грамманфий пародонтопатогенларининг устунлиги билан тавсифланиши исботланган;
сурункали пародонтит мавжуд ишчиларда оғиз бўшлиғи маҳаллий иммунитети секретор иммуноглобулин А нинг 39% га ва иммуноглобулин G нинг 31% га камайиши, фагоцитар фаолликнинг сусайиши ҳамда яллиғланишни юзага келтирувчи медиаторлар (FNOα, IL-1β) устунлиги билан кечувчи оғиз бўшлиғи суюқлиги цитокин профилининг дисбаланси билан тавсифланиши аниқланган;
металл қайта ишлаш корхоналари ишчилари учун анъанавий усуллар билан уйғунликда детоксикацион терапия, иммунокоррекция, антиоксидантлар ва яллиғланишга қарши препаратларни ўз ичига олган такомиллаштирилган даволаш-профилактика мажмуаси ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий қилиниши. 
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2026-йил 10-июндаги 10-сонли йиғилиш баённомасига асосан Илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиғи бўйича № 10/73 сонли хулосасига биноан:
биринчи илмий янгилик: металлни қайта ишлаш корхоналари ишчиларида сурункали пародонтит кечишининг анъанавий (классик) шакллардан фарқ қилувчи клиник-патогенетик хусусиятлари: касалликнинг ўта юқори тарқалганлиги (93,4%), эрта бошланиши, енгил-ўртача шакллар устунлиги билан кечувчи тезлашган прогрессияси, ҳамда пародонтитнинг энг юқори частотаси «иссиқ» касб вакиллари - қуювчилар ва пайвандчиларда кузатилиши аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: металлни қайта ишлаш корхоналари ишчилари ноқулай ишлаб чиқариш омилларининг бутун бир мажмуаси таъсирига дучор бўлиши натижасида улар орасида металл аэрозоллари, технологик жараёнларда ишлатиладиган кимёвий бирикмалар, иш зонаси ҳавосининг юқори чангланганлиги, шовқин, тебраниш ва атроф-муҳитнинг юқори ҳарорати ҳисобига клиник патологик ўзгаришлар намоён бўлиши билан белгиланади. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар Самарқанд шаҳар марказий шифохонаси (25.11.2025 йилдаги №7332-7-107-ТВ сонли буйруқ) ва Бухоро вилоят ихтисослаштирилган стоматология марказида (18.11.2025 йилдаги №48 сонли буйруқ) амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: пародонт тўқималарида клиник ўзгаришларни эрта аниқлаш тўқималарнинг қайтарилмас деструкцияси ривожланишидан олдин максимал хавф гуруҳидаги ишчиларни аниқлаш имконини беради. Ушбу бузилишларни тузатиш нафақат стоматологик, балки умумий клиник ҳолатининг яхшиланишига олиб келади, қўшма патология билан касалланишни камайтиради. Бу узоқ муддатли меҳнат қобилиятини сақлаб қолишга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлик: даврий тиббий кўриклар дастурларига иммунологик маркерлар мониторингини жорий этиш пародонтитнинг оғир шаклларини даволашнинг қиммат турларидан иқтисодий жиҳатдан самарали эрта профилактика ва профилактик терапияга ўтиш имконини беради. Касалликнинг зўрайиши ва асоратларининг камайиши қимматбаҳо жарроҳлик, даволаш ва протезлаш харажатларини камайтиради.
иккинчи илмий янгилик: ишчиларда пародонтал чўнтаклар микробиоценози антибиотикларга нисбатан кўп сонли чидамлиликка (штаммларнинг 41,3 фоизи) эга бўлган «қизил мажмуа» (Porphyromonas gingivalis, Tannerella forsythia, Treponema denticola - 59,2% пациентларда) облигат-анаэроб грамманфий пародонтопатогенларининг устунлиги билан тавсифланиши исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: илк бор бир вақтнинг ўзида патогенезнинг барча белгиланган бўғинларига: детоксикация, оксидатив стресс ва яллиғланиш, дисбиоз ва иммунитет танқислигига таъсир кўрсатадиган принципиал жиҳатдан янги, комплекс терапия модели яратилган ва назарий жиҳатдан асосланган. Бу профессионал пародонтитни симптоматик даволашдан тизимли патогенетик даволашга ўтишдир. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар Самарқанд шаҳар бошқармаси Марказий шифохонасида амалиётга жорий этилган (Самарқанд шаҳар бошқармасининг 25.11.2025 йилдаги №7332-7-107-ТВ сонли буйруғи). ва металлни қайта ишлаш корхоналарида ишловчи пародонт касалликлари билан оғриган беморлар учун детоксикацион терапия, иммунокоррекция, антиоксидантлар ва яллиғланишга қарши дори воситаларини анъанавий даволаш усуллари билан биргаликда қўллашни ўз ичига олган такомиллаштирилган даволаш-профилактика комплекси илмий асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: илк бор бир вақтнинг ўзида патогенезнинг барча белгиланган бўғинларига: детоксикация, оксидатив стресс ва яллиғланиш, дисбиоз ва иммунитет танқислигига таъсир кўрсатадиган принципиал жиҳатдан янги, комплекс терапия модели яратилган ва назарий жиҳатдан асосланган. Бу профессионал пародонтитни симптоматик даволашдан тизимли патогенетик даволашга ўтишдир. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар Самарқанд шаҳар бошқармаси Марказий шифохонасида амалиётга жорий этилган (Самарқанд шаҳар бошқармасининг 25.11.2025 йилдаги №7332-7-107-ТВ сонли буйруғи) ва Бухоро вилоят ихтисослаштирилган стоматология маркази бўйича 18.11.2025 йилдаги 48-сонли буйруқ билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлик: комплекс барқарор узоқ муддатли ремиссияга эришишни таъминлайди, бу ходим учун табиий тишларни сақлаб қолиш, оғриқ ва ноқулайликнинг йўқлиги, чайнаш функцияси ва эстетикани нормаллаштиришни англатади. Бу касбий фаолликни сақлаб қолади, руҳий-ҳиссий стрессни камайтиради ва умумий фаровонликни оширади. Иқтисодий самарадорлик: курснинг дастлабки қиймати юқори бўлишига қарамай, мажмуа узоқ муддатли истиқболда юқори рентабелликни кўрсатмоқда. Рецидивлар частотасининг 3,1 бараварга камайиши такрорий қиммат даволаш курсларига бўлган эҳтиёжни кескин камайтиради. Ушбу схеманинг жорий этилиши замонавий даволаш мажмуаси ва қиммат даволанишга бўлган эҳтиёжни камайтириш орқали ҳар бир бемор учун 420000 сўмгача маблағни тежаш имконини беради. 
учинчи илмий янгилик: сурункали пародонтит мавжуд ишчиларда оғиз бўшлиғи маҳаллий иммунитети секретор иммуноглобулин А нинг 39% га ва иммуноглобулин G нинг 31% га камайиши, фагоцитар фаолликнинг сусайиши ҳамда яллиғланишни юзага келтирувчи медиаторлар (FNOα, IL-1β) устунлиги билан кечувчи оғиз бўшлиғи суюқлиги цитокин профилининг дисбаланси билан тавсифланиши аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: оғир металлар билан сурункали заҳарланиш натижасида келиб чиққан оғиз бўшлиғининг ўзига хос иммунитет танқислиги ҳолати тавсифланган. Аниқ биомаркерларни ўрнатиш (SIgA, IgG пасайиши, IL-1β, IL-6, ФНО-α дисбаланси) касбий пародонтит патогенезини тушунишни чуқурлаштиради, уни маҳаллий инфекция тоифасидан мураккаб иммун-метаболик компонентли касалликлар тоифасига ўтказади. Бу эса иммунокоррекциянинг йўналтирилган усулларини ишлаб чиқишга замин яратади. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар Самарқанд шаҳар марказий шифохонаси (25.11.2025 йилдаги №7332-7-107-ТВ сонли буйруқ) ва Бухоро вилоят ихтисослаштирилган стоматология марказида (18.11.2025 йилдаги №48 сонли буйруқ) амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: иммун бузилишларни эрта аниқлаш тўқималарнинг қайтарилмас деструкцияси ривожланишидан олдин максимал хавф гуруҳидаги ишчиларни аниқлаш имконини беради. Ушбу бузилишларни тузатиш нафақат стоматологик, балки умумий иммунитет ҳолатининг яхшиланишига олиб келади, қўшма патология билан касалланишни камайтиради. Бу узоқ муддатли меҳнат қобилиятини сақлаб қолишга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлик: даврий тиббий кўриклар дастурларига иммунологик маркерлар мониторингини жорий этиш пародонтитнинг оғир шаклларини даволашнинг қиммат турларидан иқтисодий жиҳатдан самарали эрта профилактика ва профилактик терапияга ўтиш имконини беради.  Касалликнинг зўрайиши ва асоратларининг камайиши қимматбаҳо жарроҳлик, даволаш ва протезлаш харажатларини камайтиради.
тўртинчи илмий янгилик: металл қайта ишлаш корхоналари ишчилари учун анъанавий усуллар билан уйғунликда детоксикацион терапия, иммунокоррекция, антиоксидантлар ва яллиғланишга қарши препаратларни ўз ичига олган такомиллаштирилган даволаш-профилактика мажмуаси ишлаб чиқилган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: узоқ муддатли катамнез билан назорат қилинадиган проспектив тадқиқот доирасида патогенетик ёндашувнинг стандарт терапиядан устунлигини объектив равишда тасдиқловчи юқори даражадаги далиллар олинган. Нафақат қисқа муддатли самарадорлик, балки эришилган натижаларнинг барқарорлиги (суяк тўқимасининг барқарорлиги, рецидивларнинг паст частотаси) ҳам исботланган, бу эса пародонтологияда муваффақиятнинг асосий мезони ҳисобланади. Илмий янгиликларни амалиётга жорий этиш: олинган илмий-амалий маълумотлар Самарқанд шаҳар бошқармаси марказий шифохонаси (25.11.2025 йилдаги №7332-7-107-ТВ сонли буйруқ) ва Бухоро вилоят ихтисослаштирилган стоматология марказига (18.11.2025 йилдаги №48 сонли буйруқ) жорий этилган. Ижтимоий самарадорлик: Ишончли далилларнинг мавжудлиги миллионлаб саноат ишчиларига ёрдам кўрсатиш бўйича янги клиник тавсиялар ва стандартлар учун асос яратади. Бу соғлиқни сақлаш тизими даражасида ихтисослаштирилган стоматологик ёрдамнинг мавжудлиги ва сифатини оширади, меҳнатга лаёқатли аҳоли саломатлигини сақлаш тамойилини амалга оширишга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлик: тадқиқот натижалари корхоналарда соғлиқни сақлаш дастурлари амалиётига янги усулни жорий этиш учун иқтисодий асос бўлиб хизмат қилади. Ишлаб чиқилган алгоритмни қўллаш касалликнинг зўрайиши ва такрорий мурожаатлар частотасининг пасайиши билан боғлиқ бўлиб, бу даволанишнинг умумий харажатларини камайтиришга имкон беради.  Пародонтитнинг ривожланишини олдини олиш ва эришилган терапевтик таъсирнинг барқарорлиги ҳисобига бир бемор ҳисобига харажатларни тежаш 520000 сўмни ташкил этди. Хулоса: стоматологларга металлни қайта ишловчи корхоналар ишчиларида эрта ташхислашнинг замонавий ёндашувлари тўғрисида маълумот беради.