Asqarova Dilnoza Aslomjanovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan tarmog‘i nomi): «Farg‘ona vodiysining invaziv hasharotlari (tur tarkibi, bioekologiyasi va xo‘jalik ahamiyati)», 03.00.06 – Zoologiya (biologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.1.PhD/B1381.
Ilmiy rahbar: Zokirov Islomjon Ilhomjonovich, biologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Farg‘ona davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Farg‘ona davlat universiteti, PhD.03/2025.27.12.B.10.08.
Rasmiy opponentlar: Murodov Baqojon Egamberdievich, biologiya fanlari doktori, dotsent; Yunusov Mirzakarim Mirzaxalilovich, biologiya fanlari nomzodi, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Andijon davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: Farg‘ona vodiysi urbano va agroekotizimlarida uchrovchi invaziv hasharotlarning tur tarkibini aniqlash, ularning bioekologik xususiyatlari, tarqalish mexanizmlari (jumladan molekulyar asoslari) hamda xo‘jalik zararini baholash asosida monitoring va uyg‘unlashgan kurash bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
Farg‘ona vodiysi invaziv entomofaunasi tarkibi aniqlanib, jami 4 turkum, 20 ta oila va 26 avlodga mansub 28 ta invaziv tur qayd etildi hamda ularning tizimlashtirilgan ro‘yxati shakllantirilgan;
invaziv turlarning ozuqa o‘simliklari bilan trofik aloqalari hududiy kesimda tahlil qilinib, 24 oila, 52 turkumga mansub 83 tur ozuqa o‘simligi bilan bog‘liqligi va ayrim ekin guruhlarida invaziv turlar ulushi yuqoriligi asoslangan;
invaziv hasharotlarning trofik nishalarda taqsimlanish xususiyatlari va fenologik guruhlari (avlodlanishi, qishlash bosqichlari, imago faollik davri) asosida bioekologik tasnifi ishlab chiqildi, polivoltinlik (57,2%) va keng ozuqa diapazoniga (78,6% – oligofag va polifaglar) ega bo‘lish invaziv strategiyaning asosiy belgilari ekanligi asoslangan;
invaziv turlarning vodiyga kirib kelishi va tarqalishida to‘rtta ustuvor yo‘l (qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlari savdosi – 50%, manzarali va mevali ko‘chatlar savdosi – 32,1%, transport-logistika tarmoqlari – 10,7% va chorvachilik tarmoqlari – 7,1%) izohlangan;
ilk bor Farg‘ona vodiysida L. decemlineata namunasi misolida mitoxondrial COI geni asosida molekulyar-genetik tahlil amalga oshirilib, BOLD Systems aniqlagichida 99,31% darajada Germaniyadan qayd etilgan namuna (BIN: BOLD:AAC0432; GBCOU3500-13) bilan, BLAST dasturida esa 99,85% darajada Xitoydan qayd etilgan namuna (MZ189364) bilan o‘xshashlik aniqlangan;
filogenetik tahlilda Farg‘ona vodiysidan qayd etilgan L. decemlineata namunasi Germaniya, Xitoy, Rossiya hamda Armaniston namunalari bilan bir kladada joy olishi, K2P genetik masofa tur ichida 1,3-1,7%, Leptinotarsa avlodi turlari orasida esa 6-16% (L. haldemanidan 13,8-14,9%, L. junctadan 14,4-16,1%, L. texanadan 13,9-15,5%) ekanligi aniqlangan;
ilk bor Farg‘ona vodiysidan qayd etilgan L. decemlineata namunasi boshqa L. decemlineata namunalaridan COI geni asosida 9 ta diagnostik nukleotid o‘rinlarida (106, 126, 159, 162, 687, 693, 699, 704, 714) farqlanishi aniqlanib, mazkur o‘ziga xos genetik signatura (“Farg‘ona haplotipi”) asoschi guruh effekti, geografik izolyasiya, mustaqil invaziv to‘lqin va lokal adaptatsiya gipotezalari asosida izohlangan;
invaziv turlarning fenologik, trofik, etologik hamda fiziologik-biokimyoviy (sitoxrom P450, glutation-S-transferazalar, karboksilesterazalar, HSP70/HSP90 issiqlik shok oqsillari) adaptatsion mexanizmlari kompleks ochib berilgan;
invaziv turlar uchun zarar darajalari bo‘yicha to‘rt toifali (o‘ta xavfli, xavfli, fakultativ xavfli, iqtisodiy zarari kam) tasniflash yondashuvi qo‘llanib, monitoring va karantin tadbirlarini ustuvor yo‘nalishlar asosida rejalashtirishga xizmat qiluvchi tasnif ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Farg‘ona vodiysining invaziv hasharotlari tur tarkibi, bioekologiyasi va xo‘jalik ahamiyati bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
Farg‘ona vodiysi hududida invaziv hasharotlar faunasi kompleks tadqiq etilib, 4 ta turkum, 20 ta oila, 26 ta avlodga mansub jami 28 turdan iborat invaziv hasharotlar ro‘yxatga olingan hamda ularning kirib kelish va tarqalish yo‘llari, antropogen omillar ta’siridagi risk zonalari, monitoring va erta ogohlantirish mezonlari bo‘yicha ishlab chiqilgan «Farg‘ona vodiysi invaziv hasharotlari» nomli amaliy tavsiyanoma Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi Farg‘ona viloyati boshqarmasi amaliyotiga joriy qilingan (Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligining 2026-yil 17-martdagi 03-04/1-03/6-03/3-2642-son ma’lumotnomasi). Natijada Farg‘ona viloyatida invaziv turlar kirib kelishi xavfi yuqori bo‘lgan issiqxona majmualari, ko‘chat etishtiruvchi xo‘jaliklar, yirik meva-sabzavot bozorlari va chorvachilik komplekslari bo‘yicha manzilli risk zonalarini ajratish, fitosanitar hamda ekologik monitoring ishlarini kuchaytirish, shuningdek, mevali bog‘lar, sabzavot ekinlari, issiqxonalar va chorvador xo‘jaliklarida invaziv zararkunandalar sonini baholash hamda iqtisodiy zarar chegaralariga asoslangan biologik va kimyoviy kurash tadbirlarini rejalashtirish imkonini bergan;
kolorado qo‘ng‘izi – Leptinotarsa decemlineata bo‘yicha olingan COI nukleotidlar ketma-ketligi ma’lumotlari Biotexnologik axborotlar milliy markazi GenBank bazasiga joylashtirilgan va unga PZ028495 inventar raqami berilgan (National Center for Biotechnology Information – GenBank Direct Submission Staff tomonidan yuborilgan ma’lumotnoma; SUB16007261, Leptinotarsa decemlineata uz, PZ028495). Natijada Farg‘ona vodiysi sharoitida qayd etilgan invaziv zararkunanda turning molekulyar-genetik identifikatsiyasi xalqaro ma’lumotlar bazasida rasmiylashtirilgan, mazkur tur bo‘yicha DNK-barkod ma’lumotlaridan foydalanish hamda invaziv hasharotlarning filogenetik tahlili va kelgusidagi molekulyar-ekologik tadqiqotlar uchun ishonchli genetik manba yaratish imkonini bergan.