Жумаева Дилноза Бахшуллоевнанинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумот. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): Тиниш белгиларнинг корпусда берилиши ва пунктуацион хатоларни аниқловчи компьютер дастурини яратиш технологияси, 10.00.11 – Амалий ва компьютер лингвистикаси (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.DSc/Fil983.
Илмий раҳбар: Тоирова Гули Ибрагимовна, филология фанлари доктори (DSc), профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи (муассасалар), ИК рақами: Бухоро давлат университети,  DSc.03/2025.27.12.Fil.08.07.
Расмий оппонентлар: Гулямова Шахноза Кахрамоновна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Элов Ботир Болтаевич, техника фанлари доктори (DSc), доцент; Холмуҳаммедов Бахтиёр Фарходович, филология фанлари доктори (DSc), доцент.
Етакчи ташкилот: Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек тилидаги тиниш белгиларининг корпусдаги қўлланилиши асосида пунктуацион хатоларни аниқловчи Компьютер дастурини яратиш методологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
III.    Тадқиқотнинг илмий йангилиги қуйидагилардан иборат: 
тилшуносликда формализация тамойили пунктуация тизимига татбиқ этилиб, ўзбек тилидаги тиниш белгиларининг грамматик (уюшиқ бўлакларни вергул билан ажратиш), семантик (изоҳловчи муносабатни икки нуқта ва тире орқали ифодалаш) ҳамда прагматик (ҳис-ҳаяжон ва сўроқ маъноларини ундов ва сўроқ белгиси орқали ифодалаш) функсиялари функсионал-тизимли ёндашув асосида баҳоланиб, уларнинг матннинг структуравий ва мазмуний яхлитлигини таъминлашдаги ўзаро боғлиқлигини акс эттирувчи лингвистик-функсионал модел ишлаб чиқилган;
корпус лингвистикаси методологияси асосида ўзбек тилидаги тиниш белгиларининг меъёрий қўлланиш қонуниятлари, жанрлар кесимидаги вариативлиги ҳамда пунктуацион хатоларни автоматик аниқлаш мезонлари формал қоидалар ва контекстуал белгилар асосида моделлаштирилиб, пунктуацион бирликларни грамматик (вергул, нуқтали вергул, икки нуқта) ҳамда коммуникатив-прагматик (сўроқ, ундов, кўп нуқта) функсияларига кўра таснифлаш ва ПОС ҳамда пунктуацион теглар тизими асосида автоматик теглашнинг лингвистик модели таклиф этилган;
трансформер архитектураси ҳамда замонавий НЛП ва сунъий интеллект технологиялари асосида ўзбек тилига мослаштирилган пунктуацияни автоматик тиклаш модели ишлаб чиқилиб, тиниш белгиларини контекстга боғлиқ ҳолда аниқлаш ва тиклашнинг лингвистик ҳамда алгоритмик тамойиллари асосланган ҳамда моделнинг экспериментал синов натижалари, Аccураcй, Преcисион, Реcалл ва Ф1-сcоре кўрсаткичларига кўра самарадорлиги исботланган; 
ПОС-теглаш асосида тиниш белгиларининг сўз туркумлари кетма-кетлиги ва синтактик боғланишларни аниқлаш каби грамматик ҳамда предикатив, изоҳловчи ва санаш муносабатларини ифодалаш каби семантик хусусиятлари аниқланган; 
ўзбек тили учун пунктуацион хатоларни автоматик аниқлаш ва тузатиш ҳамда оғзаки нутқдан ёзма матн ҳосил қилиш жараёнида тиниш белгиларини автоматик тиклаш имконини берувчи дастурий таъминот ишлаб чиқилиб, “Бугун ҳаво иссиқ эртага ёмғир ёғиши мумкин” каби пунктуациясиз матнни “Бугун ҳаво иссиқ, эртага ёмғир ёғиши мумкин” кўринишида автоматик тиклаш орқали матннинг грамматик тўғрилиги ва ўқилиш қулайлиги таъминланган.
 IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.  Тиниш белгиларнинг корпусда ифодаланиши ҳамда пунктуацион хатоларни аниқловчи Компьютер дастурини яратиш технологияси бўйича олинган натижалар асосида:
тилшуносликда формализация тамойили пунктуация тизимига татбиқ этилиб, ўзбек тилидаги тиниш белгиларининг грамматик (уюшиқ бўлакларни вергул билан ажратиш), семантик (изоҳловчи муносабатни икки нуқта ва тире орқали ифодалаш) ҳамда прагматик (ҳис-ҳаяжон ва сўроқ маъноларини ундов ва сўроқ белгиси орқали ифодалаш) функсиялари функсионал-тизимли ёндашув асосида баҳоланиб, уларнинг матннинг структуравий ва мазмуний яхлитлигини таъминлашдаги ўзаро боғлиқлигини акс эттирувчи лингвистик-функсионал моделига оид назарий хулосалардан 2022-2024 йилларда амалга оширилган РЕП-25112021/113 рақамли “УзУДТ: Ўзбек тил табиий тилни қайта ишлаш учун универсал боғлиқлик дарахти корпуси ва унинг семантик таҳлили” мавзусидаги илмий лойиҳасида фойдаланилган (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университетининг 2025-йил 29-сентябрдаги 04/11-20706-сон маълумотномаси). Натижада ўзбек тилидаги тиниш белгиларининг тарихий-қиёсий таҳлили асосида уларни замонавий корпуслар учун нормаллаштириш имконияти яратилган;
корпус лингвистикаси методологияси асосида ўзбек тилидаги тиниш белгиларининг меъёрий қўлланиш қонуниятлари, жанрлар кесимидаги вариативлиги ҳамда пунктуацион хатоларни автоматик аниқлаш мезонлари формал қоидалар ва контекстуал белгилар асосида моделлаштирилиб, пунктуацион бирликларни грамматик (вергул, нуқтали вергул, икки нуқта) ҳамда коммуникатив-прагматик (сўроқ, ундов, кўп нуқта) функсияларига кўра таснифлаш ва ПОС ҳамда пунктуацион теглар тизими асосида автоматик теглашнинг лингвистик модели таклиф этилганлигига оид илмий хулосалардан 2024-йилда амалга оширилган АЛ-662204396-рақа мли “Бухоро адабий муҳити ижодкорларининг илмий-адабий мероси бўйича электрон платформа яратиш” мавзусидаги лойиҳада фойдаланилган (Бухоро давлат университетининг 2025-йил 10-октябрдаги 6202-сон маълумотномаси). Натижада тил элементларини формал таснифлашда пунктуацияни онгли даражада ўзлаштириш имконини берувчи назарий ёндашув асосланган;
трансформер архитектураси ҳамда замонавий НЛП ва сунъий интеллект технологиялари асосида ўзбек тилига мослаштирилган пунктуацияни автоматик тиклаш модели ишлаб чиқилиб, тиниш белгиларини контекстга боғлиқ ҳолда аниқлаш ва тиклашнинг лингвистик ҳамда алгоритмик тамойиллари асосланган ҳамда моделнинг экспериментал синов натижалари, Accuracy, Precision, Recall ва F1-score кўрсаткичларига кўра самарадорлиги исботланганлигига оид илмий натижалар 2020–2023 йилларда бажарилган АМ-ФЗ-201908172 рақамли “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” корпус лойиҳаси доирасида қўлланган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 2-сентябрдаги 01/4-3886-сон маълумотномаси). Натижада тиниш белгиларининг корпус асосидаги статистик тавсифи ҳамда уларнинг контекстуал фаоллик даражалари лингвистик таҳлил асосида аниқланган;
ПОС-теглаш асосида тиниш белгиларининг сўз туркумлари кетма-кетлиги ва синтактик боғланишларни аниқлаш каби грамматик ҳамда предикатив, изоҳловчи ва санаш муносабатларини ифодалаш каби семантик хусусиятлари аниқланганига оид илмий хулосалар 2023-2024-йилларда ахборот технологиялари йўналишидаги Навоий телерадиокомпанияси “Навоий” телеканалининг “Ислоҳотлар амалда”, “Келажак ёшлари”, “Инсон қадри”, “Диёр 24” кўрсатувларида фойдаланилган (Навоий вилояти телерадиоканалининг 2025-йил 10-ноябрдаги 108-сон маълумотномаси). Натижада синтактик ва морфологик белгига асосланган пунктуацион белгиловчи тизим компонентлари мустақил модули сифатида амалиётга татбиқ этилган;
ўзбек тили учун пунктуацион хатоларни автоматик аниқлаш ва тузатиш ҳамда оғзаки нутқдан ёзма матн ҳосил қилиш жараёнида тиниш белгиларини автоматик тиклаш имконини берувчи дастурий таъминот ишлаб чиқилганлигига оид илмий-амалий ёндашувлар 70230401 – Компьютер лингвистикаси таълим йўналиши магистрлари учун яратилган “Корпус лингвистикаси” ва “Компьютер лингвистикаси” номли дарсликларни тайёрлашда қўлланилган (Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2026-йил 18-февралдаги 109-У-сон буйруғи, 109–3 рақамли нашр рухсатномаси,  2025-йил 8-апрелдаги 220-У-сон буйруғи, 220–07 рақамли нашр рухсатномаси). Натижада дарсликларнинг илмий мазмуни бойитилиб, корпус лингвистикаси, табиий тилни қайта ишлаш ҳамда пунктуацион таҳлил технологияларига оид назарий ва амалий материаллар такомиллаштирилган.