Садикходжаев Сардор Шухратжон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «COVID-19 инфекциясида ўпканинг силдан зарарланишларини клиник-эпидемиологик характеристикаси ва прогностик-профилактик жиҳатлари», 14.00.43 – Профилактик тиббиёт (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.1.PhD/Tib3454.
Илмий рахбар: Хакимова Рузихон Абдурахимовна, тиббиёт фанлари номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.02.
Расмий оппонентлар: Юсупов Қодиржон Абдусаттарович, тиббиёт фанлари доктори, доцент. Ҳакимов Миразим Алимович, тиббиёт фанлари номзоди.
Етакчи ташкилот: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: COVID-19 фонида Ўзбекистон аҳолисида ўткир ўпка касалликларининг тарқалиш частотасини ўрганиш, клиник кечиш хусусиятларини баҳолаш ва шошилинч профилактиканинг ҳудудий жиҳатларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор COVID-19 шароитида Фарғона водийсининг катта ёшли аҳолисида ўпка сил касалликлари тарқалишининг популятсион, минтақавий ва эпидемиологик хусусиятлари аниқланган;
илк бор COVID-19 билан касалланган беморларда ўпканинг сил касаллиги ривожланиши ва клиник кечишининг хавф омиллари, шунингдек, жинсий, ёш ва полиморбид хусусиятлари аниқланди, бу эса тиббий ёрдамга бирламчи мурожаат қилинган пайтдан бошлаб касалликнинг нохуш кечиши эҳтимоли аниқланган;
илк бор COVID-19 нинг ўткир чўзилган кечиши ва постковид синдромида ўпканинг сил билан зарарланишининг турли шаклларининг клиник-патогенетик хусусиятлари аниқланди, шунингдек, ушбу қўшма патологиянинг ривожланиш хавфи юқори бўлган гуруҳлар шаклланишининг минтақавий қонуниятлари аниқланган;
энг юқори башорат аҳамиятига эга бўлган асосий хавф омилларини эрта аниқлашнинг прогностик шкалалари ва алгоритмлари ишлаб чиқилди, улар асосида ковид билан боғлиқ сил касалликларининг ривожланиш эҳтимолини башорат қилиш модели яратилди ҳамда уларнинг ўз вақтида олдини олиш ва беморлар ҳолатини назорат қилиш йўналишлари асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. COVID-19 инфекциясида ўпканинг силдан зарарланишларини клиник-эпидемиологик характеристикаси ва прогностик-профилактик жиҳатлари бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор COVID-19 шароитида Фарғона водийсининг катта ёшли аҳолисида ўпка сил касалликлари тарқалишининг популятсион, минтақавий ва эпидемиологик хусусиятлари аниқланганлиги Фтизиатрия ва пулмонология  Наманган вилоят филиали (02.06.2025й. 247-буйруқ) ва Фтизиатрия ва пулмонология Фарғона вилоят филиали (02.06.2025й. 248-буйруқ) амалиётига жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 22.09.2025й. 25/27-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: COVID-19 инфекциясида ўпканинг сил билан зарарланишининг ривожланишини эрта аниқлаш ва ўз вақтида олдини олиш мақсадида комплекс сўровнома, биокимёвий, иммунологик, инструментал ва функционал тадқиқотлар ёрдамида эпидемиологик мониторинг ўтказиш зарурлиги аниқланди. Илмий янгилик натижаларининг иқтисодий самарадорлиги: беморларнинг барча лаборатор-инструментал текширишларига жами 975650 сўм сарфланади. миниинвазив ёндашувлар ёрдамида операция килинганда стационар даволаниш 5 кунга қискариб, иқтисодий кўрсаткич 3876450 сўмни ташкил етади (бир нафар бемор учун). Хулоса: Фарғона минтақасининг шаҳар ва қишлоқ COVID-19 ПЦР "+" ва ПЦР "-" популяциялари орасида ўпканинг сил касалликлари тарқалиш частотаси билан тавсифланади - мос равишда 50,6% ва 31,9%, 49,4% ва 68,1%. Фарғона вилоятининг ўрганилган ҳудудларида ковид билан касалланган аҳолида ўпка силини аниқлаш частотаси 21, 1 ёки 20 мартадан кўпроқ фарқ қилади.
иккинчи илмий янгилик: илк бор COVID-19 билан касалланган беморларда ўпканинг сил касаллиги ривожланиши ва клиник кечишининг хавф омиллари, шунингдек, жинсий, ёш ва полиморбид хусусиятлари аниқланди, бу эса тиббий ёрдамга бирламчи мурожаат қилинган пайтдан бошлаб касалликнинг нохуш кечиши эҳтимоли аниқланганлиги Фтизиатрия ва пулмонология  Наманган вилоят филиали (02.06.2025й. 247-буйруқ) ва Фтизиатрия ва пулмонология Фарғона вилоят филиали (02.06.2025й. 248-буйруқ) амалиётига жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 22.09.2025й. 25/27-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: клиник-эпидемиологик тадқиқот натижаларини фтизиатрия амалиётига жорий этиш COVID-19 пандемиясининг 43 фоиздан 45 фоизгача ўсиши фонида ўпка шикастланиши ривожланишининг эрта олдини олиш бўйича даволаш муассасаларининг силга қарши фаолиятини оптималлаштириш имконини беради. Илмий янгилик натижаларининг иқтисодий самарадорлиги: клиник-эпидемиологик тадқиқот натижаларини фтизиатрия амалиётига жорий этиш асосида дифференциал-диагностик мезонлар ва беморларни даволаш алгоритм остида ижобий натижалар 2 баробар кўп ҳолатда кузатилганлигини ҳисобга олсак, йиллик иқтисодий кўрсаткич 10855420 сўмни ташкил етади. Хулоса: COVID-19 инфекциясида силга чалинишнинг етакчи хавф омиллари сифатида алкоголь истеъмоли, қамоқ, яшаш шароити, мунтазам овқатланиш, ёғли овқат истеъмол қилиш, аччиқ чой ва/ёки қаҳва ичиш, иш стажи ва тури, касбий (зарарли) омиллар (шовқин, чангли иш, кимёвий моддалар, ультрабинафша нурлар, юқори кучланиш, юқори ҳарорат, пестицидлар, нитратлар, дефолиантлар, фосфорли моддалар), конституция тури, тана вазнининг етишмаслиги ёки ортиқчалиги, тиббий кўрикнинг етишмаслиги, ҳамроҳ юқумли ва соматик касалликлар, шунингдек, генетик касалликлар тасдиқланган.
учинчи илмий янгилик: илк бор COVID-19 нинг ўткир чўзилган кечиши ва постковид синдромида ўпканинг сил билан зарарланишининг турли шаклларининг клиник-патогенетик хусусиятлари аниқланди, шунингдек, ушбу қўшма патологиянинг ривожланиш хавфи юқори бўлган гуруҳлар шаклланишининг минтақавий қонуниятлари аниқланганлиги Фтизиатрия ва пулмонология  Наманган вилоят филиали (02.06.2025й. 247-буйруқ) ва Фтизиатрия ва пулмонология Фарғона вилоят филиали (02.06.2025й. 248-буйруқ) амалиётига жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 22.09.2025й. 25/27-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: клиник-эпидемиологик даврий мониторингнинг олинган натижаларидан фтизиатрия амалиётида фойдаланиш ўпка шикастланиши хавфи бўлган популяцияда паст, ўрта, юқори ва жуда юқори хавф гуруҳларини "мақсадли" шакллантиришга ҳамда COVID-19 билан боғлиқ ўпка шикастланишларига нисбатан бирламчи, иккиламчи ва учламчи профилактика чораларини ўз вақтида ўтказишга ёрдам беради. Илмий янгилик натижаларининг иқтисодий самарадорлиги: асоратлар тубдан қисқаришини инобатга олсак, асосий гурухдаги беморларда бюджет ва бюджетдан ташқари маблағлар 30% қисқартиришликка эришилди. Хулоса: инфекцияланган популяциядаги ўпканинг сил касалликлари таркибида силнинг деструктив шакллари, сил касаллигининг инфилтратив шакллари, қайталанувчи сил касаллиги, биринчи марта аниқланган сил касаллиги, деструктив сил касаллиги нисбатан юқори частотада учрайди. Тиббиёт ходимларининг ёши, иш стажи ва касбга оид зарарнинг 8 тури билан боғлиқ ҳолда, COVID-19 билан боғлиқ бўлган барча КБС шаклларини аниқлаш частотаси ортиб боради.
тўртинчи илмий янгилик: энг юқори башорат аҳамиятига эга бўлган асосий хавф омилларини эрта аниқлашнинг прогностик шкалалари ва алгоритмлари ишлаб чиқилди, улар асосида ковид билан боғлиқ сил касалликларининг ривожланиш эҳтимолини башорат қилиш модели яратилди ҳамда уларнинг ўз вақтида олдини олиш ва беморлар ҳолатини назорат қилиш йўналишлари асосланганлиги Фтизиатрия ва пулмонология  Наманган вилоят филиали (02.06.2025й. 247-буйруқ) ва Фтизиатрия ва пулмонология Фарғона вилоят филиали (02.06.2025й. 248-буйруқ) амалиётига жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 22.09.2025й. 25/27-сон хулосаси). Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: COVID-19 инфекциясида ўпка силини эрта аниқлаш ва олдини олиш учун тавсия этилган алгоритмнинг самарадорлиги, шунингдек, тиббий профилактика ва даволашнинг самарадорлиги асосланди. Илмий янгилик натижаларининг иқтисодий самарадорлиги: йиллик иқтисодий кўрсаткич эса ўз навбатида 20% гача бюджет маблағларини тежашга олиб келади. Хулоса: ишлаб чиқилган "COVID-19 билан боғлиқ сил ҳодисаларини башорат қилиш, олдини олиш ва эҳтимоллигини башорат қилиш учун алгоритм-модель" технологияси амалиётда қўллаш учун қулай ва самарали: у стационарларда сил касаллигини эрта аниқлаш даражасини оширишга ва умумий тиббиёт муассасаларида диагностика ва даволаш сифатини 66% гача яхшилашга олиб келади.