Мираюбова Шахноза Рахматулла қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Гидротехник иншоотлари ишчиларининг меҳнат шароитлари ва соғлиқни бузишларининг касбий хавфини гигиеник баҳолаш», 14.00.07 – Гигиена (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Tib3527.
Илмий раҳбар: Хамракулова Мукаддасхон Аскаровна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Расмий оппонентлар: Эрматов Низом Жумакулович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Искандарова Гулноза Тулкиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тожикистон профилактик тиббиёт илмий-тадқиқот институти.
II. Тадқиқотнинг мақсади: гидротехник иншоотлар ходимларининг соғлигини сақлашга қаратилган, меҳнат шароитларини соғломлаштириш ва меҳнат жараёнини ташкил этиш бўйича илмий асосланган профилактик чора-тадбирларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Чорвоқ гидроэлектростанцияси шароитида гидротехник иншоотлар ишларининг иш жойларида аниқланган етакчи ноқулай омиллар – машина цехида шовқин ва умумий вибрация, гидротехник цехда совитувчи микроиқлим, етарли бўлмаган ёритилганлик, меҳнат оғирлиги ва меҳнат жараёни зўриқиши туфайли меҳнат шароитларининг зарарлилик бўйича 3-синф 3-даражасига мансублиги исботланган;
совуқ микроиқлим таъсири шароитида гидротехник иншоотлар ишчилари организмида кечувчи функционал-физиологик реакцияларни баҳолаш асосида тери ҳароратининг 2,0–2,8 °C га пасайиши, термоградиентларнинг ортиши, артериал қон босими ва юрак уриш тезлигининг кўтарилиши каби ўзгаришлар натижасида юрак-қон томир тизимида функционал зўриқиш ривожланишини кўрсатувчи объектив кўрсаткичлар сифатидаги аҳамияти асосланган;
Чорвоқ гидроэлектростанцияси ишчилари орасида вақтинча меҳнат қобилиятини йўқотиш билан касалланишнинг комплекс эпидемиологик таҳлили асосида, касбий гуруҳлар, иш стажи ва ёш омилларини ҳисобга олган ҳолда, гидротехник иншоотлар шароитида ишлаб чиқариш билан боғлиқ касалланишнинг тузилиши, динамикаси ва ривожланиш тенденцияси асосланган;
гидротехник иншоотлар ишчиларининг касалланиш тузилиши билан ишлаб чиқариш муҳитининг зарарли омиллари ўртасида, ҳамда вақтинча меҳнат қобилиятини йўқотиш даражасининг меҳнат шароитлари ноқулай омиллар таъсирининг интенсивлиги билан тўғридан-тўғри боғлиқлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Гидротехник иншоот ишчи ходимларининг меҳнат шароитини гигиеник баҳолаш ва саломатлигини бузилишини касбий хатари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: Чорвоқ гидроэлектростанцияси шароитида гидротехник иншоотлар ишларининг иш жойларида аниқланган етакчи ноқулай омиллар – машина цехида шовқин ва умумий вибрация, гидротехник цехда совитувчи микроиқлим, етарли бўлмаган ёритилганлик, меҳнат оғирлиги ва меҳнат жараёни зўриқиши туфайли меҳнат шароитларининг зарарлилик бўйича 3-синф 3-даражасига мансублиги исботланганлиги бўйича таклифлар Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 18 июнда t-01-/14-сон билан тасдиқланган «Физиолого-гигиеник тадқиқотлар асосида гидротехник иншоатлари ходимларининг меҳнат шароитларни оптималлаштиришга оид гигиеник тавсиялар» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 30.07.2025 йилдаги 48-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Тошкент шаҳар бошқармаси бўйича 16.09.2025 йилдаги 248-сон, «Ўзбекэнерго» АЖ Ўрта Чирчиқ ГЭСнинг каскади бўйича 14.10.2025 йилдаги 330-к-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 2 декабрдаги 30/04-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ходимлар соғлигини муҳофаза қилиш даражаси ошди, ишлаб чиқаришда касбий хавфлар ҳақида хабардорлик кучайиши, меҳнат шароитларининг назоратини тизимли равишда яхшилаш, сурункали касалликлар хавфи, ишнинг салбий омиллари таъсирида физиологик кўрсаткичларнинг ўзгаришини камайтириш, ходимларнинг саломатлигини яхшилаш, касбий омиллар билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: гидротехника иншоотларида совуқ–иссиқ микроиқлимнинг беқарорлиги ва физик омилларнинг доимий таъсири ишчиларда юрак-қон томир тизимининг функционал бузилишларини олдини олиш, шамоллатишни оптималлаштириш ва реглементланган танаффусларни жорий этиш функционал бузилишларни эрта аниқлаш ва касбий касалликларнинг олдини олиш, бир нафар ишчини даволаш учун йилига 3150000 сўм сарфланиши инобатга олинса, таклиф этилган профилактик чораларни тўлиқ жорий этиш орқали корхона миқёсида 630630000 сўм иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: совуқ микроиқлим таъсири шароитида гидротехник иншоотлар ишчилари организмида кечувчи функционал-физиологик реакцияларни баҳолаш асосида тери ҳароратининг 2,0–2,8 °C га пасайиши, термоградиентларнинг ортиши, артериал қон босими ва юрак уриш тезлигининг кўтарилиши каби ўзгаришлар натижасида юрак-қон томир тизимида функционал зўриқиш ривожланишини кўрсатувчи объектив кўрсаткичлар сифатидаги аҳамияти асосланганлиги бўйича таклифлар Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 18 июнда t-01-/14-сон билан тасдиқланган «Физиолого-гигиеник тадқиқотлар асосида гидротехник иншоатлари ходимларининг меҳнат шароитларни оптималлаштиришга оид гигиеник тавсиялар» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 30.07.2025 йилдаги 48-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент шаҳар бошқармаси бўйича 16.09.2025 йилдаги 248-сон, «Ўзбекэнерго» АЖ Ўрта Чирчиқ ГЭСнинг каскади бўйича 14.10.2025 йилдаги 330-к-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 2 декабрдаги 30/04-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: юрак-қон томир тизимидаги функционал зўриқишнинг олди олиш, ишчиларнинг адаптацион имкониятлари яхшилаш, соғлом меҳнат муҳити шакллантириш орқали ишчиларнинг саломатлик ҳолатини яхшилаш, касбий омиллар билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: гидротехника иншоотларида совуқ–иссиқ микроиқлимнинг беқарорлиги ва физик омилларнинг доимий таъсири ишчиларда юрак-қон томир тизимининг функционал бузилишларини олдини олиш, шамоллатишни оптималлаштириш ва реглементланган танаффусларни жорий этиш функционал бузилишларни эрта аниқлаш ва касбий касалликларнинг олдини олиш, бир нафар ишчини даволаш учун йилига 3150000 сўм сарфланиши инобатга олинса, таклиф этилган профилактик чораларни тўлиқ жорий этиш орқали корхона миқёсида 630630000 сўм иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: Чорвоқ гидроэлектростанцияси ишчилари орасида вақтинча меҳнат қобилиятини йўқотиш билан касалланишнинг комплекс эпидемиологик таҳлили асосида, касбий гуруҳлар, иш стажи ва ёш омилларини ҳисобга олган ҳолда, гидротехник иншоотлар шароитида ишлаб чиқариш билан боғлиқ касалланишнинг тузилиши, динамикаси ва ривожланиш тенденцияси асосланганлиги бўйича таклифлар Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 18 июндаги t-01-/14-сон билан тасдиқланган «Физиолого-гигиеник тадқиқотлар асосида гидротехник иншоатлари ходимларининг меҳнат шароитларни оптималлаштиришга оид гигиеник тавсиялар» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 30.07.2025 йилдаги 48-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент шаҳар бошқармаси бўйича 16.09.2025 йилдаги 248-сон, «Ўзбекэнерго» АЖ Ўрта Чирчиқ ГЭСнинг каскади бўйича 14.10.2025 йилдаги 330-к-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 2 декабрдаги 30/04-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: гидротехник иншоотлар ходимларининг меҳнат шароитларини комплекс гигиеник баҳолаш асосида ишлаб чиқариш муҳитининг микроиқлим, физик ва психофизиологик омилларининг биргаликдаги таъсирида, ёритилганлик даражаси ҳамда асосий ишлаб чиқариш касблари ходимларида меҳнат қобилиятининг вақтинча йўқотилиши бўйича касалланиш кўрсаткичлари ўртасидаги ўзаро боғлиқликнинг жорий этиш сурункали касалликлар хавфи, ходимларнинг саломатлик ҳолатини яхшилаш, касбий омиллар билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: гидротехника иншоотларида совуқ–иссиқ микроиқлимнинг беқарорлиги ва физик омилларнинг доимий таъсири ишчиларда юрак-қон томир тизимининг функционал бузилишларини олдини олиш, шамоллатишни оптималлаштириш ва реглементланган танаффусларни жорий этиш функционал бузилишларни эрта аниқлаш ва касбий касалликларнинг олдини олиш, бир нафар ишчини даволаш учун йилига 3150000 сўм сарфланиши инобатга олинса, таклиф этилган профилактик чораларни тўлиқ жорий этиш орқали корхона миқёсида 630630000 сўм иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: гидротехник иншоотлар ишчиларининг касалланиш тузилиши билан ишлаб чиқариш муҳитининг зарарли омиллари ўртасида, ҳамда вақтинча меҳнат қобилиятини йўқотиш даражасининг меҳнат шароитлари ноқулай омиллар таъсирининг интенсивлиги билан тўғридан-тўғри боғлиқлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 18 июнда t-01-/14-сон билан тасдиқланган «Физиолого-гигиеник тадқиқотлар асосида гидротехник иншоатлари ходимларининг меҳнат шароитларни оптималлаштиришга оид гигиеник тавсиялар» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 30.07.2025 йилдаги 48-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент шаҳар бошқармаси бўйича 16.09.2025 йилдаги 248-сон, «Ўзбекэнерго» АЖ Ўрта Чирчиқ ГЭСнинг каскади бўйича 14.10.2025 йилдаги 330-к-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 2 декабрдаги 30/04-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: гидротехник иншоотлар ходимларининг меҳнат шароитларини комплекс гигиеник баҳолаш асосида ишлаб чиқариш муҳитининг микроиқлим, физик ва психофизиологик омилларининг биргаликдаги таъсирида ходимларнинг саломатлик ҳолатини яхшилаш, касбий омиллар билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини бериши, касбий касалликлар хавфини камайтириш билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: гидротехника иншоотларида совуқ–иссиқ микроиқлимнинг беқарорлиги ва физик омилларнинг доимий таъсири ишчиларда юрак-қон томир тизимининг функционал бузилишларини олдини олиш, шамоллатишни оптималлаштириш ва реглементланган танаффусларни жорий этиш функционал бузилишларни эрта аниқлаш ва касбий касалликларнинг олдини олиш, бир нафар ишчини даволаш учун йилига 3150000 сўм сарфланиши инобатга олинса, таклиф этилган профилактик чораларни тўлиқ жорий этиш орқали корхона миқёсида 630630000 сўм иқтисод қилинади.