Шарипова Барно Эргаш қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «COVID-19 да меъда ости безининг морфологияси ва морфометрияси», 14.00.15 – Патологик анатомия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.3.PhD/Tib3843.
Илмий раҳбар: Турсунов Хасан Зияевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Расмий оппонентлар: Хамидова Фарида Муиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Мардонов Жамшид Нормуротович, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Хожа Аҳмад Яссавий номли халқаро қозоқ-турк университети (Қозоғистон Республикаси).
II. Тадқиқотнинг мақсади: COVID-19 да меъда ости безининг эндокрин ва экзокрин қисмларида патоморфологик, иммуногистокимёвий ўзгаришлари ва морфометрик кўрсатичларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор COVID-19дан вафот этган беморларда меъда ости бези шикастланишининг касаллик кечишининг экссудатив фазасида фақат эндокрин қисмда, пролифератив фазасида эса ҳам эндокрин, ҳам экзокрин қисмларда кечиши аниқланган;
меъда ости бези тўқимасидаги морфологик ўзгаришлар – майда қон томирлар деворида васкулит ҳодисалари, экзокрин без ҳужайраларида дистрофик ва некробиотик ўзгаришлар, Лангерганс оролчалари β-ҳужайраларининг сон жиҳатдан камайиши – COVID-19нинг ўзига хос патоморфологик белгилари сифатида исботланган;
мультиплекс морфометрик таҳлил асосида COVID-19да меъда ости бези Лангерганс оролчаларидаги β-ҳужайралар зичлиги назорат гуруҳига нисбатан 1,22 мартага камайгани, экзокрин безлар диаметри эса 1,66 мартага катталашгани аниқланган;
p53 ва Caspasa-3 маркерларининг юқори позитив экспрессияси апоптоз жараёнининг устунлигини, VEGFA-1 маркерининг паст экспрессияси эндотелий ҳужайралари пролиферацияси (митоз фаоллиги)нинг пасайганини, LAMP-1 маркерининг юқори позитив экспрессияси эса индуцирланган апоптоз жараёнининг устунлик қилишини тасдиқлаш орқали COVID-19да меъда ости бези зарарланишининг молекуляр-патогенетик механизмлари асосланлган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
COVID-19 инфекциясида меъда ости безида кузатиладиган морфологик ўзгаришларни баҳолаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор COVID-19дан вафот этган беморларда меъда ости бези шикастланишининг касаллик кечишининг экссудатив фазасида фақат эндокрин қисмда, пролифератив фазасида эса ҳам эндокрин, ҳам экзокрин қисмларда кечиши аниқланганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университети Эксперт кенгаши томонидан 26.06.2025 йилдаги 06-25/628-t-сон билан тасдиқланган «COVID-19 инфекциясида ошқозон ости безининг морфологик ва морфометрик мезонлари» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур таклиф Бухоро вилояти Патологик анатомия бюроси бўйича 02.07.2025 йилдаги 51-сон ва Хоразм вилояти Патологик анатомия бюроси бўйича 13.10.2025 йилдаги 37-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 12 майдаги 08/35-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: COVID-19 билан хасталанган беморларни дифференциал диагностика қилишда тавсия қилинаётган усуллар патологик анатомиянинг ижро муддатини ва дифференциал диагностика муддатини қисқариши имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: Хоразм вилояти шаҳар аҳолисида COVID-19 инфексияси билан хасталанган беморларни дифференциал текшириш орқали патологоанатомик ижро муддатини ўртача 20-25% га қисқартириш натижасида бир нафар бемор хисобига 187500 сўм бюджетдан ташқари маблағлар иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: меъда ости бези тўқимасидаги морфологик ўзгаришлар – майда қон томирлар деворида васкулит ҳодисалари, экзокрин без ҳужайраларида дистрофик ва некробиотик ўзгаришлар, Лангерганс оролчалари β-ҳужайраларининг сон жиҳатдан камайиши – COVID-19нинг ўзига хос патоморфологик белгилари сифатида исботланганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университети Эксперт кенгаши томонидан 26.06.2025 йилдаги 06-25/628-t-сон билан тасдиқланган «COVID-19 инфекциясида ошқозон ости безининг морфологик ва морфометрик мезонлари» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур таклиф Бухоро вилояти Патологик анатомия бюроси бўйича 02.07.2025 йилдаги 51-сон ва Хоразм вилояти Патологик анатомия бюроси бўйича 13.10.2025 йилдаги 37-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 12 майдаги 08/35-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: беморларда олдиндан қандли диабет касаллиги мавжуд лекин клиник жиҳатдан бирор бир белгилар билан намоён бўлмасдан, COVID-19 инфекциясида ушбу касалликларни қўзиши даволаш тактикасини кескин нотўғри амалга оширилганлиги ва вафот этган беморларни патологоанатомик текшириш пайтида аниқланган COVID-19 инфекцияси томонидан юзага келиши мумкин бўлган асоратлардан, панкреонекрозни олдиндан эҳтиёт чораси сифатида профилактика қилиш, ўткир панкреонекрозни камайтиришга имкон берди. Иқтисодий самарадорлиги: COVID-19 инфекциясида меъда ости безида юзага келадиган ўзгаришларни ретроспектив тахлил маълумотларига асосланиб, лаборатор текшириш учун тайинланган тахлиллар битта беморнинг 1 кунлик шифохонадаги текшируви ўртача амалга ошиши учун ўртача 121 минг сўм, агар ўртача 14 кундан 20 кунгача шифохонада бўлса, 1 млн 694 минг сўмдан 2 млн 420 минг сўмгача бюджет маблағлари иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: мультиплекс морфометрик таҳлил асосида COVID-19да меъда ости бези Лангерганс оролчаларидаги β-ҳужайралар зичлиги назорат гуруҳига нисбатан 1,22 мартага камайгани, экзокрин безлар диаметри эса 1,66 мартага катталашгани аниқланганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университети Эксперт кенгаши томонидан 26.06.2025 йилдаги 06-25/628-t-сон билан тасдиқланган «COVID-19 инфекциясида ошқозон ости безининг морфологик ва морфометрик мезонлари» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур таклиф Бухоро вилояти Патологик анатомия бюроси бўйича 02.07.2025 йилдаги 51-сон ва Хоразм вилояти Патологик анатомия бюроси бўйича 13.10.2025 йилдаги 37-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 12 майдаги 08/35-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Хоразм вилояти аҳолисида COVID-19 инфекцияси аниқланган ёки клиник белгилар орқали шубха қилинганда AПФ2-ферменти етишмовчилигини аниқлашда оммавий ПЦР қилиш орқали панкреонекрозни олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: COVID-19 инфекциясида комплекс текширишлар мажмуаси таркибида бўлмаган лекин панкреонекрознинг асосий маркерларидан бўлган AПФ2-ферментини ПЦР қилиш (20000 сўмни ташкил этиб) ўртача бир нафар бемор ҳисобига 101000 сўм маблағлар иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: p53 ва Caspasa-3 маркерларининг юқори позитив экспрессияси апоптоз жараёнининг устунлигини, VEGFA-1 маркерининг паст экспрессияси эндотелий ҳужайралари пролиферацияси (митоз фаоллиги)нинг пасайганини, LAMP-1 маркерининг юқори позитив экспрессияси эса индуцирланган апоптоз жараёнининг устунлик қилишини тасдиқлаш орқали COVID-19да меъда ости бези зарарланишининг молекуляр-патогенетик механизмлари асосланлганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университети Эксперт кенгаши томонидан 26.06.2025 йилдаги 06-25/628-t-сон билан тасдиқланган «COVID-19 инфекциясида ошқозон ости безининг морфологик ва морфометрик мезонлари» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур таклиф Бухоро вилояти Патологик анатомия бюроси бўйича 02.07.2025 йилдаги 51-сон ва Хоразм вилояти Патологик анатомия бюроси бўйича 13.10.2025 йилдаги 37-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 12 майдаги 08/35-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Хоразм вилояти аҳолисида COVID-19 инфекциясидан хасталанган беморларда панкреонекрозни юзага келишини олдини олиш ва ўлим кўрсаткичи даражасини камайтириш мақсадида, оммавий ПЗР қилиш ва алгоритмда келтирилган маълумотлар кетма-кетлигига асосланган ташхислаш босқичларини тадбиқ этиш, меьда ости безида олдиндан фон касаллиги бор бўлган ва алохида эътиборли бўлган кандли диабет касаллиги бор бўлган беморларга тадбиқ этишлик COVID-19 инфекциясида ўлим кўрсаткичини кескин даражада 2021 йил август ойи мисолида камайганлигини кўрсатган. Иқтисодий самарадорлиги: тадбиқ этилган ташхислаш алгоритмдан фойдаланиш стационарда COVID-19 инфекцияси билан даволаниш муддатини ўртача 7-10 кунгача қисқариш натижасида ўртача 8,5 сўмдан 12,75 млн сўмгача бюджет маблағлари иқтисод қилинади.