Орипов Жасурбек Икромжон ўғлининг
 техника фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: “Табиий ипак тўқималари ишлаб чиқаришда ипларни тўқишга тайёрлаш такомиллаштирилган самарали технологиясини яратиш”, 05.06.02-“Тўқимачилик материаллари технологияси ва хом ашёга дастлабки ишлов бериш” .
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.DSc/Т759
Илмий маслаҳатчи: Валиев Гулам Набидҳанович, техника фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Наманган давлат техника университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Наманган давлат техника университети, DSc.03/2025.27.12.Т.15.03
Расмий оппонентлар: Алиева Дилбар Ганиевна, техника фанлари доктори, профессор; Жуманиязов Кадам Жуманиязович, техника фанлари доктори, профессор; Ахмедов Жахонгир Адхамович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Андижон давлат техника институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Крепдешин тўқималарини ишлаб чиқаришда табиий ипак ипларини тўқишга тайёрлашнинг такомиллаштирилган самарали технологиясини яратишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
тўқув ипларини тандалаш жараёнидан аввал шакллантириш ҳамда тандалаш жараёнини такомиллаштириш бўйича яратилган техник ечимлар орқали танда ипларини тўқишга тайёрлашни такомиллаштирилган самарали технологияси яратилган;
пилталаб тандалаш машинаси барабанининг динамик таҳлили асосида унинг ҳаракат тенгламалари ишлаб чиқилган ва сонли ечимлари орқали технологик қаршилик моментининг ортиши барабан тебраниш амплитудасини ошириши, тасма узатманинг бикрлик коеффициенти ва инерсия моментларини мақбул қийматларини танлаш орқали барабан айланишининг текисланиши асосланган;
тандалаш машинасида ипларни юқори тезликда ўраш жараёни назарий таҳлил қилиниб, танда ипининг барабан бўйлаб ҳаракат тенгламаси олинган, ўраш жараёнига барабан массаси, узунлиги ва бурчак тезлигининг таъсири аниқланиб, ҳисоблаш ва график таҳлиллар орқали барабан параметрларини оқилона танлаш ип таранглигининг барқарорлашиши ҳамда ўраш сифатининг яхшиланишини таъминлаши асосланган;
гардиш ёнида қиялаб ўрашда пишитув ўрами зичлигининг ўрам ўқи бўйлаб тақсимланишини олинган боғланишлари орқали ўрам зичлигининг нотекис тақсимланиши асосланган ҳамда жараённи такомиллаштириш бўйича яратилган техник ечимлар орқали табиий ипак арқоқ ипларини тўқишга тайёрлашни такомиллаштирилган технологияси ишлаб чиқилган;
табиий ипак танда ипларини икки босқичли усулда бурам бериб қўшганда уларнинг узилиш кучи ва кўп даврли чўзилиш деформацияга чидамлилигини ошиши аниқланган ҳамда тўлиқ омилли тажрибалар асосида адекват регрессион математик модели олинган;
танлаш барабанини текис айланишини таъминлаш учун тасмали узатманинг бикирлик коеффициентининг оптимал қиймати Cт = (400–420) Нм/рад бўлиши аниқланган, бу қийматдан паст боълганида барабан нотекис айланиб, ип сифати ёмонлашиши, юқори боълганида эса тизимда динамик юкланиш ортиб, механик элементларнинг чарчаш эҳтимоли кучайиши асосланган;
олиб борилган назарий ва экспериментал тадқиқотлар асосида, янги технологияда барабан тебраниши камайиб ипларни галтак аксиал йўналишда чувиш усули қўлланилиши натижасида, галтакларнинг айланма ҳаракати бартараф этилиб, ишқаланиш кучлари камайиши ва ипларнинг таранглиги текисланиши аниқланган.
IV.  Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат:
табиий ипакдан крепдешин тўқималарини ишлаб чиқаришда, тўқув ипини тандалаш жараёнидан аввал шакллантириш ҳисобига табиий ипак танда ипларини тўқишга тайёрлаш ресурстежамкор технологияси яратилган ва расионал параметрлари ишлаб чиқилган;
табиий ипак креп тўқималарини ишлаб чиқаришда, ўрама нуқсонларини ва хомашё чиқиндисини камайишини таминлайдиган арқоқ ипларини тўқишга тайёрлаш ресурстежамкор технологияси яратилган;
табиий ипак крепдешин тўқималарини ишлаб чиқаришда тўқувчилик танда ипларига бурам беришнинг расионал қиймати аниқланган;
табиий ипак танда ипларига бурам берилганда уларнинг узилиш кучи ошиши асосланган, бунда, ипнинг пишиқлиги 2,33 текс 4 қават оддий пишитилган (2,33 текс х 4) ипларда ўртача 291,88 сН ни ташкил қилиб пишитилмаган ипларга нисбатан 13,87 % ошиши, 2,33 текс 4 қават мураккаб пишитилган ({(2,33х2)Зх2}С200) ипларда ўртача 271,93 сН ни ташкил қилиб – 6,09 % ошиши аниқланган;
табиий ипак ипларига кам бурам берилганда уларнинг ишқаланишдаги тугун ҳосил бўлишига чидамлилиги ошиши асосланган, 2,33 текс 4 қават мураккаб пишитилган ({(2,33х2)Зх2}С200) ипларда ип тўлиқ узилгунга қадар ўртача 1009 та ишқаланиш циклларини ташкил қилиб умуман тугун ҳосил бўлмаган ва оддий пишитилган ипларга нисбатан уларнинг афзаллиги исботланган;
ипларга бурам берилганида иплар ва бурамлар сони қанча кўп бўлса ипнинг кўп даврли чўзилиш деформацияга чидамлилиги шунча юқори бўлиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Табиий ипак тўқималари ипларини тўқишга тайёрлаш ресурстежамкор технологиясини яратиш ҳисобига олинган илмий натижалар асосида:
тўқув ипини тандалаш жараёнидан аввал шакллантириш асосида яратилган табиий ипак танда ипларини тўқишга тайёрлаш такомиллаштирилган технологияси янги технологик тизим ва параметрлар шаклида «Ўзбекипаксаноат» уюшмаси тасарруфидаги Марғилон шахридаги «Шарқ ипаги дурдонаси» маъсулияти чекланган жамиятининг ипларни тўқишга тайёрлаш сехида (2 та қўшиб-эшув ва 1 та пилталаб тандалаш машинасида) жорий этилган («Ўзбекипаксаноат» уюшмасининг 2026-йил 1-июлдаги № 4-2/980 сонли маълумотномаси). Натижада тандалаш жараёнида ипларнинг узулиши 31,32 % га, хомашё чиқиндилари 26,9 % га камайишига, тандалаш машинаси унумдорлиги 4,29 мартага ошишига эришилган.