Мухитдинова Нозимахон Фахриддин қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тошкент воҳаси ицимонлари (Cанидае) гелминтофаунаси ва уларнинг зоонозлар тарқалишидаги аҳамияти”, 03.00.06 – Зоология (ветеринария фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам B2025.2.PhD/В169
Илмий раҳбар: Сафаров Алишер Абдуқаҳор ўғли, биология фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номиСамарқанд давлат ветеринария медицинаси, чорвачилик ва биотехнологиялар университети Тошкент филиали.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат ветеринария медицинаси, чорвачилик ва биотехнологиялар университети, DSc.08/2025.27.12.В.11.01.
Расмий оппонентлар: Тайлаков Толиб Исоқулович, ветеринария фанлари доктори, доцент; Ҳакимов Болиқул Нарзуллаевич, ветеринария фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат аграр университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Тошкент воҳасида тарқалган ицимонлар (Cанидае)да учрайдиган гелминтларнинг тур таркибини аниқлаш, улар орасида кенг тарқалган гелминтозларнинг эпизоотологик хусусиятларини ўрганиш, зооноз аҳамиятга эга паразит турларини молекуляр-генетик жиҳатдан идентификация қилиш ҳамда гелминтозларга қарши кураш чора-тадбирларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Тошкент вилояти биогеоценозларида ицимонлар (Cанидае) гелминтлари фаунасининг тур-таркиби ўрганилган ҳамда Cестода, Трематода, Аcантҳоcепҳала ва Нематода синфларига мансуб 26 турдаги паразитлардан иборатлиги аниқланган;
эпизоотологик тадқиқотлар натижасига кўра ицимонларнинг гелминтлар билан умумий зарарланиш даражаси 81,4% ни ташкил этиши аниқланган;
Тошкент вилояти биоценозларида тарқалган уй итлари популяциясида аниқланган гелминт турлари хилма-хиллиги жиҳатдан энг юқори кўрсатгични (25 тур) ташкил этиши аниқланган;
Тохасcарис леонина паразит турининг мтДНК CОХ1 соҳаси нуклеотидлар кетма-кетлиги ўрганилган ва филогенетик муносабатлари таҳлил қилиниб, идентификация рақамлари олинган ҳамда халқаро ГенБанк базасида сақлаш учун жойлаштирилган;
уй итларида Драcоcепҳалум комаровии маҳаллий ўсимлик экстрактининг паразитологик ва клиник синови ўтказилган ва 93,5% самарадорлик кўрсатгичи аниқланган;
Тошкент воҳасида ўрганилган ицимонларнинг аксарият ҳолатларда гелминтлар билан аралаш зарарланиши аниқланган. Жумладан, паразитлар ассоциацияси ит ва чиябўриларнинг 85-90 фоизида учрашлиги ва 3 тадан 7 тагача турдаги ассоциациялар билан ифодаланиши очиб берилган;
ицимонлар гелминтофаунасининг шаклланиши паразитар тизим компонентлари ўртасидаги биоценотик муносабатлар билан боғлиқлиги асосланган ҳамда Тошкент вилоятидаги уй итларида гелминтозларнинг эпизоотологик хусусиятларига кўра соғлом ва носоғлом ҳудудлар рўйхати ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Тошкент воҳаси ицимонлари (Cанидае) гелминтофаунаси ва уларнинг зоонозлар тарқалишидаги аҳамияти” мавзуси доирасида олинган илмий натижалар асосида:
Тошкент вилояти Пискент туманида жойлашган “Меҳр” ҳайвонларни вақтинча сақлаш маркази, шунингдек Оҳангарон, Нурафшон ва Зангиота туманларида аҳоли хонадонларида сақланаётган уй итларида паразитар зооноз ва антропозооноз касалликларнинг олдини олиш, итлар гелминтозларини инновацион ташхис усуллари ёрдамида аниқлаш ва даволаш бўйича такомиллаштирилган комплекс профилактик ва терапевтик тавсиялар ветеринария амалиётига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитасининг 2026-йил 2-мартдаги №02/23-191-сон маълумотномаси). Натижада уй итларида гелминтозлар билан зарарланиш даражаси кескин пасайишига, тадқиқот ўтказилган ҳудудларда дирофиляриознинг олди олинишига ҳамда Пискент туманида жойлашган “Меҳр” ҳайвонларни вақтинча сақлаш марказида сақланаётган дайди итларда гелминтозларни самарали даволанишига ва паразитар касалликларнинг олдини олишга эришилган.
Уй итлари аскаридозининг қўзғатувчилари - Тохасcарис леонина ва Тохоcара cанис нематодаларининг митохондриал ДНК CОХ1 соҳаси нуклеотидлар кетма-кетликлари халқаро Биотехнологик ахборотлар миллий маркази (НCБИ) ГенБанк маълумотлар базасига жойлаштирилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитасининг 2026-йил 2-мартдаги №02/23-191-сон маълумотномаси). Натижада ушбу маълумотлар асосида Тохасcарис леонина тури учун идентификация рақамлари (ПВ082439; ПП865013; ПВ125711; ПВ125712; ПВ125713; ПВ125714) олинган ва улар нематодаларнинг тур даражасида аниқ идентификация қилиниши ҳамда филогенетик баҳоланишини халқаро даражада таъминлаш имкониятини берган.
Драcоcепҳалум комаровии маҳаллий ўсимлигининг ер устки қисмларидан олинган эфир мойи экстракти уй итлари гелминтозларига қарши оғиз орқали суспензия шаклида 10 мг/кг дозада, кунига 1 марта, 5 кун давомида қўллаш схемаси Тошкент вилояти ва Божхона қўмитасининг Миллий кинология маркази ветеринария амалиётига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитасининг 2026-йил 2-мартдаги №02/23-191-сон маълумотномаси). Олинган натижалар Драcоcепҳалум комаровии экстрактининг амалиётда қўлланиши самарали ва хавфсиз эканлигини тасдиқлаган ҳамда унинг доривор шаклини стандартлаштириш, оптимал дозалашни белгилаш ва кенг кўламли клиник синовларни ўтказиш учун тавсия этилган.