Бабажанова Лола Азадовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Кўкат сабзавот экинлари (шивит, петрушка, селдер)нинг замбуруғлар қўзгатадиган касалликллари ва уларга қарши кураш чоралари”, 06.01.09 - Ўсимликларни ҳимоя қилиш (Қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2021.2PhD/Qx758
Илмий раҳбар: Саттарова Рано Кадировна, биология фанлари номзоди, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат аграр университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институти, DSc.08/2025.27.12.Qx.01.01.
Расмий оппонентлар: Хайтбаева Нодира Сейтжановна, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, ката илмий ходим; Мамедов Нормуҳаммад Марданович, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик илмий-тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Кўкат сабзавот экинлари-шивит, петрушка ва селдернинг замбуруғли касалликлари, уларни қўзғатадиган замбуруғларнинг тур таркиби, касалликларнинг тарқалиши, ривожланиши, зарарини аниқлаш ва уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Республикамиз шароитида шивит, петрушка ва селдерда фитопатоген замбуруғларнинг 3 та филум, 7 та синф, 14 та оила ва 17 та туркумга мансуб 24 та тури аниқланган ҳамда соф културалари ажратилиб идентификация қилинган;
патоген замбуруғларнинг айрим биологик хусусиятлари ўрганилган;
очиқ дала ва иссиқхоналарда етиштирилаётган кўкат сабзавот экинларида замбуруғли касалликларнинг тарқалиши, ривожланиши ва зарари аниқланган;
шивит, петрушка ва селдернинг энг кенг тарқалган ва хавфли касалликларига қарши кимёвий ва биологик воситалар баҳоланган;
шивит, петрушка ва селдернинг касалликларига қарши уруғларини экишдан олдин Максим 2,5% сус.к., Фитодок БС26 ёки Оргамика Ф билан ишлов бериш ҳамда вегетация даврида учрайдиган алтернариоз касаллигига қарши Оргамика C, ун-шудринг касаллигига қарши ФитоДоктор қўллаш усуллари ва меъёрлари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Кўкат сабзавот экинлари (шивит, петрушка, селдер)нинг замбуруғлар қўзгатадиган касалликллари ва уларга қарши кураш чоралари бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари асосида:
“Кўкат сабзавот экинлари (шивит, петрушка, селдер)нинг замбуруғлар қўзғатадиган касалликлари ва уларга қарши кураш чоралари” бўйича тавсиянома тасдиқланган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 11-ноябрдаги №05/06-04-743-сон маълумотномаси). Ушбу тавсияномадан ҳозирги кунда томорқа ер эгалари ва деҳқон-фермер хўжаликларида қўлланма сифатида фойдаланиб келинмоқда;
кўкат сабзавот экинларининг ун-шудринг касаллигига қарши биопрепаратлардан ФитоДоктор 1,5 л/га ва 2,0 л/га ҳамда Псевдобактерин-3 2,0 л/га меъёрида қўллаш “Эркин Мурувват” ф/хнинг 1,0 гектар очиқ дала ҳамда “Абдуқодир Абдуваҳоб Миришкор” МЧЖга қарашли 2,0 гектар иссиқхонасида жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 11-ноябрдаги №05/06-04-743-сон маълумотномаси). Натижада, ФитоДоктор билан 2,0 л/га меъёрда энг юқори биологик самарадорлик қайд қилинган. Бунда, “Эркин Мурувват” ф/хда шивитда – 78,1%, петрушкада – 81,7% ва селдерда – 80,8% самарадорликка эришилган, “Абдуқодир Абдуваҳоб Миришкор” МЧЖда шивитда – 78,8%, петрушкада – 75,4%, селдерда – 80,0% биологик самарадорликка эришилган;
кўкат сабзавот экинларининг қорасон ва фузариоз илдиз чириш касалликларига қарши биопрепаратлардан Фитодок БС26 1,5 л/га ҳамда 2,0 л/га ва Оргамика Ф нинг 2,0 мл/кг меъёрида қўллаш “Янгийўл Агро Бизнес” ф/х нинг жами 1,0 гектар ва “Нуримов Муса Ота” МЧЖ га қарашли 2,0 гектар иссиқхонада жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 11-ноябрдаги №05/06-04-743-сон маълумотномаси). Натижада Фитодок БС26 биофунгициди 2,0 л/га меъёрда энг юқори биологик ва иқтисодий самарадорликни намоён қилган. Бунда, “Янгийўл Агро Бизнес” ф/хда шивитда – 80,0%, петрушкада – 79,2% ҳамда селдерда – 80,9% биологик самарадорликка эришилган. Шивитда ҳосилдорлик 26,3 с/га, соф фойда 28 500 000 сўм/га, назоратга нисбатан иқтисодий самарадорлик гектарига 8 700 000 сўмни ҳамда рентабеллик 43,9%ни ташкил этган. “Нуримов Муса Ота” МЧЖ да петрушкада – 76,6%, селдерда – 78,0% қайд қилинган. Шивитда 5,0 с/га ҳосил сақлаб қолинган;
кўкат сабзавот экинларининг фузариоз касаллигига қарши экишдан олдин уруғдорилагич Максим 2,5% сус.к. 0,02, 0,04 ва 0,06 л/кг ҳамда Витавакс 200, 75% н.кук. 0,10 г/кг меъёрида қўллаш “Ниёзбошлик Ориф Файз” ф/х нинг 1,0 гектар майдонида жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 11-ноябрдаги №05/06-04-743-сон маълумотномаси). Натижада Максим 2,5% сус.к. 0,06 л/кг меъёрда қўлланилганда энг юқори биологик ва иқтисодий самарадорликка эришилган. Бунда, шивитда биологик самарадорлик – 88,7%, петрушкада – 87,2%, селдерда – 86,7%ни ташкил этган. Шивитда ҳосилдорлик 32,4 с/га, соф фойда 36 700 000 сўм/га, иқтисодий самарадорлик гектарига 12 500 000 сўмни, рентабеллик эса 51,7%ни ташкил этган;
кўкат сабзавот экинларининг алтернариоз касаллигига қарши вегетация даврида биофунгицидлардан Оргамика С икки хил, 1,5 л/га ва 2,0 л/га ҳамда Спорагин с.э.к. 2,0 л/га меъёрда Тошкент давлат аграр университети ўқув-илмий тажриба бўлимига қарашли жами 0,5 гектар очиқ даласида ҳамда “Наврўз Обиджон Собитжон” ф/х нинг 1,0 гектар майдонида жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 11-ноябрдаги №05/06-04-743-сон маълумотномаси). Оргамика C 2,0 л/га меъёрда қўллаш натижасида энг юқори биологик самарадорликка эришилган. Тошкент давлат аграр университети ўқув-илмий тажриба хўжалигида шивитда - 70,6%, петрушкада - 70,8%, селдерда - 71,4%ни ташкил этган, “Наврўз Обиджон Собитжон” ф/хда эса шивитда - 71,6%, петрушкада - 71,4%, селдерда - 72,2% биологик самарадорликка эришилган.