Рўзманов Абдулло Норбой ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Такрорий экин сифатида кунгабоқарни (Ҳелиантҳус аннуус Л.) экиш муддатлари ва озиқлантириш меъёрларининг ҳосилдорлик ҳамда мойдорлигига таъсири”, 06.01.08 – Ўсимликшунослик (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Qx.1120
Илмий раҳбар: Хайдаров Бекмурод Дўсиярович, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Жанубий деҳқончилик илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, DSc.08/2025.27.12.Qx.02.01.
Расмий оппонентлар: Азизов Бахром Музапарович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Алланазарова Луиза Реипназаровна, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Дон ва дуккали экинлар илмий-тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Қашқадарё вилоятининг оч тусли бўз тупроқлари шароитида такрорий экин сифатида кунгабоқарнинг “Диёр” ва “Жаҳонгир” навларидан мўл ва мойдорлиги юқори уруғ ҳосили етиштиришда мақбул экиш муддати ва озиқлантириш меъёрини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Қашқадарё вилоятининг оч тусли бўз тупроқлари шароитида такрорий экин сифатида кунгабоқарнинг “Диёр” ва “Жаҳонгир” навларини етиштиришда уруғларнинг дала унувчанлиги (91,2%) ва амал даври охирида кўчат сони сақланувчанлиги (96,4-96,6%) юқори бўлишини, ўсимликнинг фаол ўсиш-ривожланиши ҳамда юқори ва сифатли ҳосил олишни таъминловчи мақбул экиш муддати (15-20 июн) ва озиқлантириш меъёри (Н120П100К60 кг/га) ишлаб чиқилган;
суғориладиган оч тусли бўз тупроқлар шароитида кунгабоқарнинг “Диёр” ва “Жаҳонгир” навларини эрта экиш (15-20-июн) муддатида экиб, Н120П100К60 кг/га меъёрда озиқлантирилганда ўрта (25-30 июн) ва кеч (5-10 июл) экиш муддатларига нисбатан ўсимлик бўйи 10,0-10,4 ва 24,4-24,9 см.га, барг сатҳи 2,7-3,7 ва 7,2-8,5 минг м2/га.га, қуруқ масса 4,9-8,2 ва 11,7-21,1 с/га.га ва фотосинтетик имконият 0,2-0,4 ва 0,4-0,7 млн.м2 кун/га га юқори бўлиши исботланган;
кунгабоқарнинг “Диёр” ва “Жаҳонгир” навларини етиштиришда мақбул экиш муддати (15-20 июн) ва озиқлантириш меъёри (Н120П100К60 кг/га ) қўлланилганда навлар бўйича битта саватдаги уруғ сони ва вазни мос равишда 620,9-622,3 дона ва 54,6-55,9 г.ни, 1000 дона уруғ вазни 62,8-85,2 г.ни ташкил этиши ҳисобига гектаридан олинадиган ҳосилдорлик юқори (27,1-27,9 с/га) бўлиши, экиш муддатлари кечикиши билан кўрсаткичлар ҳам пасайиб бориши, Н140П120К60 ўғит меъёри қўлланилган вариантда уруғдаги мой миқдори энг юқори (49,0-48,9%) бўлишига қарамай майдон бирлиги (гектар) ҳисобига олинган мой миқдори Н120П100К60 кг/га меъёрда ўғит қўлланилган вариантдан кам бўлганлиги аниқланган;
Қашқадарё вилоятининг оч тусли бўз тупроқлари шароитида такрорий экин сифатида кунгабоқарнинг “Диёр” ва “Жаҳонгир” навларини етиштиришда энг юқори рентабеллик даражаси уруғларни эрта (15-20-июн) муддатда экиб, минерал ўғитлар Н120П100К60 кг/га меъёрда қўлланилган вариантда (145,2-148,9%) кузатилиб, ўрта (25-30 июн) ва кеч (5-10 июл) экиш муддатларидаги энг юқори рентабеллик даражасига нисбатан мос равишда 16,6-19,4 ва 44,1-35,5 фоиз пунктга юқори бўлганлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Такрорий экин сифатида кунгабоқарни (Ҳелиантҳус аннуус Л.) экиш муддатлари ва озиқлантириш меъёрларининг ҳосилдорлик ҳамда мойдорлигига таъсирини ўрганиш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
“Такрорий экин сифатида кунгабоқарнинг уруғ ҳосили ва сифатига экиш муддатлари ҳамда озиқлантириш меъёрларининг таъсири” номли тавсиянома ишлаб чиқилган ва Қашқадарё вилоятининг оч тусли бўз тупроқлари шароитида амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026-йил 28-январдаги 05/05-03-37-сон маълумотномаси). Мазкур тавсиянома бугунги кунда вилоят фермер хўжаликларида такрорий экин сифатида кунгабоқар навларидан юқори ва сифатли уруғ ҳосили етиштиришда муҳим амалий қўлланма бўлиб хизмат қилмоқда;
такрорий экин сифатида кунгабоқарнинг “Диёр” ва “Жаҳонгир” ва навларини мақбул экиш муддатида (15-20 июн) экиб, Н120П100К60 кг/га меъёрда озиқлантириш қўллашга оид агротадбирлар Қарши туманидаги “Шахзодбек Асл Даласи” фермер хўжалигида 5 гектар, “Диёрбек Азим Ҳамкор” фермер хўжалигида 4 гектар майдонда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026-йил 28-январдаги 05/05-03-37-сон маълумотномаси). Натижада, мазкур агротадбирлар қўллаб етиштирилган кунгабоқар навларидан анъанавий озиқлантириш меъёрига (Н100П50К60) нисбатан 11,9-13,1 с/га қўшимча ҳосил олинган ва рентабеллик даражаси 116,5-110,5 фоизни ташкил этган;
кунгабоқар навларини такрорий экин сифатида мақбул экиш муддати ва озиқлантириш меъёрига асосланган етиштириш технологияси Қарши туманидаги “Сайфиев Исмоил Абдиевич” фермер хўжалигида 7 гектар ва “Жўраев Шерали” фермер хўжалигида 6 гектар майдонда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026-йил 28-январдаги 05/05-03-37-сон маълумотномаси). Натижада, эрта муддатда (15-20 июн) экиб, Н120П100К60 кг/га меъёрда озиқлантирилган кунгабоқарнинг “Диёр” ва “Жаҳонгир” навларидан ўрта (25-30 июн) ва кеч (5-10 июл) экиш муддатларига нисбатан 1,9-5,1 ва 2,3-4,1 с/га қўшимча ҳосил олишга ва 120,2-123,4 фоиз рентабелликка эришилган;
оч тусли бўз тупроқлар шароитида такрорий экин сифатида кунгабоқарнинг “Жаҳонгир” навини эрта (15-20 июн) муддатда экиб, Н120П100К60 кг/га меъёрда озиқлантириш технологияси Қарши туманидаги “Мардон Асрор Асилбек” фермер хўжалигида 6 гектар майдонда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026-йил 28-январдаги 05/05-03-37-сон маълумотномаси). Натижада, мазкур озиқлантириш меъёри қўллаб етиштирилган “Жаҳонгир” навидан анъанавий озиқлантириш меъёрига (Н100П50К60) нисбатан олинган қўшимча ҳосилдорлик 12,1 с/га.ни, рентабеллик даражаси 112,8 фоизни ташкил этган.