Хамракулов Фарходжон Бахронкул ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Янги ўзгарувчан юлдузларни излаш ва танланган тўсилувчан қўшалоқ юлдузларда апсидал ҳаракат тадқиқоти”, 01.03.01 – Астрономия (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/FM1320
Илмий раҳбар: Бурхонов Отабек Анваржонович, физика-математика фанлари номзоди, бош илмий ҳодим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети ва Ўз ФА Астрономия институти
ИК (Илмий кенгаш) фаолият кўрсатаётган муассаса номи: ЎзР ФА Астрономия институти. ИК рақами:, PhD.05/2025.27.12.FM.08.01.
Расмий оппонетлар: Тошматов Бобир Абдуманонович, профессор, физика-математика фанлари доктори; Кусакин Анатолий Василевич, катта илмий ходим, физика-математика фанлари номзоди.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: Астрономия ва астрофизика, астрофизик кузатув ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Мақсадли кузатилган майдонларда янги аниқланмаган ўзгарувчан юлдузларни ҳамда танланган ЭА типидаги тўсилувчан қўшалоқ юлдузларида апсидал ҳаракатни аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Танланган α=22ҳ50м δ=54°00ъ, α=23ҳ58м δ=+62°37ъ ва α=21ҳ50м δ=+59°00ъ майдонларда 164 та турли типдаги янги ўзгарувчан юлдузлар илк маротаба аниқланиб даврлари ва бошланғич параметрлари аниқланган.
Биринчи марта ЭА типдаги В1059 Cеп, В1437 Cас ва 2МАСС 22425392+5439498 қўшалоқ тизимлар эксентрик орбитага эга эканлиги ва тизимда апсидал ҳаракат мавжудлиги аниқланган ҳамда тизимнинг орбитал ҳамда компоненталарнинг физик параметрлари аниқланган.
В1437 Cас тизим атрофида учинчи жисм мавжудлиги аниқланган бўлиб, учинчи жисмнинг орбитал даври 27,255±0,00127 кун эканлиги кузатувлар асосида ҳисобланган.
2МАСС 22425392+5439498 обекти дастлабки фотометрик натижалари, ТЕСС ва АСАССН-В фотометрик натижалари ҳар бири алоҳида таҳлил қилиниб ЖКТЕБОП дастури ёрдамида равшанлик эгри чизиқларига мос модел яратилган ҳамда тизимнинг орбитал параметрлари ўзгариши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Янги ўзгарувчан юлдузларни излаш ва танланган тўсилувчан қўшалоқ тизимларда апсидал ҳаракат тадқиқиоти бўйича олинган натижалар асосида:
кузатув натижаларини таҳлил қилиш орқали янги аниқланган 49 та юлдуз “Ўзгарувчан юлдузларнинг умумий каталоги”га киритилган (Россия Фанлар академияси П.К. Штернберг номидаги Астрономия институтининг 2026-йил 30-январдаги маълумотномаси). Натижада ўзгарувчан юлдузларнинг умумий каталоги базасидаги обектлар сони ортишига, каталогнинг илмий қиймати ошишига, фундаментал ва амалий тадқиқотларни ривожлантириш учун илмий асос яратилишига эришилган;
танланган кузатув майдонларда аниқланган янги ўзгарувчан юлдузлар тўғрисидаги 2022-2023 йилларда Переменне Звездй журналида чоп этилган “Вариабле Старс Дисcоверед ат тҳе Маиданак Обсерваторй, Дисcоверй оф Сих Неw Вариаблес ва Неw вариабле старс ин Лаcерта Парт ИИИ” мақолаларига 1 тадан умумий 3 та иқтибос келтирилган;
мақсадли кузатув майдонларда аниқланган янги ўзгарувчан юлдузлар бўйича 2020-2021 йилларда Переменне Звездй журналида чоп этилган “Неw Вариабле Старс ин Лаcерта Парт И, ИИ” мақолаларига 1 та дан умумий 2 та иқтибос келтирилган;
эксентрик орбитага эга қўшалоқ тизимларни апсидал ҳаракатига бағишланган тадқиқод иши бўйича 2024-йилда Переменне Звездй журналида чоп этилган “Тҳе Апсидал Мотион ин тҳе Эcлипсинг Бинарй В1437 Cас” номли мақолага 2 та иқтибос келтирилган.