Худайкулова Феруза Хожикуловнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертация химояси хақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Хоразм вилояти шароитида йўғон ичак ракининг морфологик характеристикаси”, 14.00.15 – Патологик анатомия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам:B2024.2.PhD / Tib 4604.
Илмий рахбар: Юлдашев Бахром Собиржаневич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссетрация бажарилган муассаса номи: Тошкент тиббиёт академияси.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи: Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти, PhD.06/2025.27.12.Tib.21.01.
Расмий оппонентлар: Мусаева Юлдуз Алписовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Нишонов Дониёр Анарбоевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарканд давлат тиббиёт университети.
Диссертациянинг йўналиши: амалий ахамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Хоразм вилояти худудида йўғон ичак ракининг морфологик хусусиятларини бу минтақанинг ўзига хослиги ва касалликнинг ривожланишига таъсирини ҳисобга олган холда ўрганишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
муайян экологик ҳудуд шароитида (Хоразм вилояти) сув ва тупроқ таркибидаги токсик омилларнинг ичак шиллиқ қаватига узоқ муддатли таъсири оқибатида юзага келувчи ўзига хос патоморфологик деструкция ва дисбиоз — колоректал ракнинг эрта канцерогенез босқичини ишга туширувчи мустақил триггер эканлиги исботланган;
экологик детерминацияланган сурункали яллиғланиш фонида ривожланувчи колоректал аденокарциноманинг G2 варианти ўзининг классик кечишидан фарқли ўлароқ, эрта микроинвазия ва юқори тажовузкорлик фенотипини намоён қилиши патоморфологик жиҳатдан асосланган;
минтақавий колоректал ўсмаларнинг молекуляр-биологик профили (Ki67, Bcl2, p53, CK-20) миқдорий жиҳатдан таҳлил қилиниб, мазкур маркерларнинг ўзаро юқори экспрессияси ўсманинг жадал ўсиш суръатини ва тўқималарнинг ҳимоя механизмлари сусайишини белгиловчи асосий патогенетик омил эканлиги аниқланган;
колоректал ракнинг яширин ва тезкор метастазланиш хусусиятлари морфологик ҳамда ИГК маркерлари асосида аниқланиб, кечки асоратларни эрта прогноз қилиш ва жарроҳлик тактикасини индивидуаллаштиришга хизмат қилувчи янги патоморфологик мезонлар ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент Тиббиёт  академияси Урганч филиали эксперт кенгашининг 2024 йил 29-ноябрдаги №28- сонли илмий янгиликларни амалий соғлиқни сақлаш муассасаларига жорий этиш тўғрисидаги хулосасига асосан, Хоразм вилояти шароитида йўғон ичак саратони билан касалланган беморларда ўсмаларнинг морфологик хусусиятлари бўйича олинган илмий натижалар асосида: 
биринчи илмий янгилик: муайян экологик ҳудуд шароитида (Хоразм вилояти) сув ва тупроқ таркибидаги токсик омилларнинг ичак шиллиқ қаватига узоқ муддатли таъсири оқибатида юзага келувчи ўзига хос патоморфологик деструкция ва дисбиоз — колоректал ракнинг эрта канцерогенез босқичини ишга туширувчи мустақил триггер эканлиги исботланган ва шу натижалар асосида ишлаб чиқилган «Хоразм вилояти шароитида йўғон ичак саратони билан касалланган беморларда ўсмаларнинг патоморфологик хусусиятлари» номли услубий тавсиянома тасдиқланган (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 15 январдаги 11-сон маълумотномаси). Мазкур услубий тавсиянома йўғон ичак саратони келиб чиқишини, ривожланиши ва касалликни ташхислашда иммуногистокимёвий тадқиқотлардан фойдаланиш асосида баҳолаш имконини берган. Ушбу янгилик Хоразм вилояти патологик анатомия экспертиза бюроси (№12-И 12.12.2024) буйруқлари билан амалиётга жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: тадқиқот натижалари олинган хулосаларга асосан берилган тавсияларга биноан йўғон ичак раки аниқланган беморларда профилактика мақсадида ҳар олти ойдан онколог шифокорлар назоратида бўлиб туриши ижтимоий салбий омилларни камайтириш орқали касалликнинг бирламчи ва иккиламчи профилактикасига эришилади. Шу билан бирга касаллик ўз вақтида аниқланиб этиотроп даволаниш натижасида касаллик асоратларининг олди олинади, беморларнинг касалхонада даволаниши вақти қисқаради, беморларни меҳнат қобилияти сақланиб қолади. Иқтисодий самарадорлиги: тавсия этилган усуллардан фойдаланиш натижасида онкологик касалликни эрта муддатларда аниқлаб эрта даво чоралари кўрилиши, беморларнинг шифохонада даволаниш муддатларини 15-16 кундан ўртача 11-12 кунгача қисқарди. Текширувларга асосан иқтисодий самарадорлик баҳоланди. Ўтказилган текширувлар ва мос келувчи тадқиқот текширишларига асосан сарф ҳаражатлар таққосланди ҳамда келтирилган текширишларнинг сарф ҳаражатлари 12% даражасида камайтирилди. Агар биз бу текшириш усулларини кечиктирадиган бўлсак беморлардан қўшимча текшириш ва маблағ сарф қилиниши ва йўғон ичак саратони тарқалган формаларига ўтиб кетиши ва беморларнинг яшаш даври кескин камайиб кетганини кўришимиз мумкин. Шу нуқтаи назардан бу текшириш усулларини касалликни эрта даврларида аниқлаш билан иқтисодий самарадорликка эришилади. Хулоса: Хоразм вилояти худуди бўйича биринчи маротаба экологик омилларни: тупроқ, сув, хаво таркибидаги тузлар ва бошқа зарарли моддаларнинг йўғон ичак раки ривожланишини сурункали касалликлар орқали таъсири Урганч шахри ,Урганч тумани ва Шовот туманларида кўпроқ юзага келиши исботланди; йўғон ичак сурункали носпецифик -ярали колитлари зарарли моддалар миқдори ортишидан юзага келиши асосан худудларда касалликнинг малигнизацияси натижасида ривожланган колоректал ракнинг G2 вариантининг устунлиги билан кечишига сабаб бўлган. 
иккинчи илмий янгилик: экологик детерминацияланган сурункали яллиғланиш фонида ривожланувчи колоректал аденокарциноманинг G2 варианти ўзининг классик кечишидан фарқли ўлароқ, эрта микроинвазия ва юқори тажовузкорлик фенотипини намоён қилиши патоморфологик жиҳатдан асосланган, Хоразм вилояти шароитида йўғон ичак саратони касаллиги бўйича олинган илмий натижалар соғлиқни сақлаш амалиётига, жумладан, Республика ихтисослаштирилган Онкология ва радиология илмий амалий тиббиёт маркази Хоразм филиали клиник амалиётига жорий қилинган (№98 09.10.2024). Ижтимоий самарадорлиги: тадқиқот натижасида олинган маълумотлар сурункали касалликларни вақтида даволаш ишларини амалга ошириш ва рак олди холатларини бартараф қилиш имкониятини яратади, бу эса беморлар хаётини узайтириш ва хаёт сифатини оширишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: тавсия этилган усуллардан фойдаланиш натижасида йўғон ичак ракларини эрта даврларида аниқлаш ва гистологик верификацияни ўз вақтида амалга ошириш натижасида беморни даволаш учун сарф қилинадиган 5,5 миллион сўмни 24 % фоизга қисқартиришга эришилади, яъни хар бир бемордан 1320 минг сўм иқтисод қилишга эришилади. Хулоса: Хоразм вилояти худудида йўғон ичак ракларининг кўп тарқалган худудларида тавсия қилинган усулларни тадбиқ қилиш натижасида , сурункали каксалликларни вақтида аниқлаш ва даволаш чораларини кўриш, бу касалликларнинг малигнизацияланиши холатларини олдини олиш имкониятини яратади, бу эса ўз навбатида бу касалликлар билан курашиш сифатини оширади.
учинчи илмий янгилик: минтақавий колоректал ўсмаларнинг таҳлил қилиниб, молекуляр-биологик профили (Ki67, Bcl2, p53, CK-20) миқдорий жиҳатдан мазкур маркерларнинг ўзаро юқори экспрессияси ўсманинг жадал ўсиш суръатини ва тўқималарнинг ҳимоя механизмлари сусайишини белгиловчи асосий патогенетик омил эканлиги аниқланган ва олинган илмий натижалар Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий – амалий тиббиёт маркази Хоразм филиалининг клиник амалиётига жорий қилинган (№98а- L 09.10.2024). Ижтимоий самарадорлиги: Тадқиқот натижалари бўйича берилган тавсияларга кўра касаллик аниқланган барча беморларга иммуногистокимёвий текширишларни ўтказиш мажбурий қилиниш зарур ,чунки бунинг натижасида аниқланган маълумотларга асосланиб таргет терапияни амалга ошириш имконияти пайдо бўлади, бу эса беморларни мақсадли даволаш имкониятини беради ва даволаниш муддатларини камайтириш орқали, етказиладиган моддий ва маънавий зарарни анча камайишига олиб келади. Иқтисодий самарадорлиги: олинган натижаларга асосланиб беморга умумий жихатдан сарфланадиган маблағни , койкада бўлиш муддатларини , маънавий зарарни камайтириб иқтисодий самарадорликка эришишга олиб келади ,чунки даволаш муддати чўзилиши кўп маблағ сарфланишига олиб келади, бунинг натижаси ўлароқ юқорида қайд қилинган 5,5 миллиондан, сарф харажат 3,3 миллион сўмгагача қисқариши мумкин.Даволаниш муддати эса 4-5 кунгача камаяди. Хулоса: Хоразм вилояти худудларида кўп ривожланган колоректал ракнинг G2 вариантининг устунлиги билан кечиши иммуногистокимёвий текширувларни тизимли равишда ўтказилишини талаб қилади, чунки аниқланган тажовузкор кўринишдаги морфологик вариантларда Ki67, Bcl2, wp53, Цитокератин 20 маркерларининг юқори позитив экспрессияланиши беморларга таргет терапияни муваффақиятли даволаш имкониятини яратади. Бу эса ўз навбатида беморларнинг хаёт сифатини ошириш, даволаш муддатларини камайтириш имкониятини вужудга келтиради.
тўртинчи илмий янгилик: колоректал ракнинг яширин ва тезкор метастазланиш хусусиятлари морфологик ҳамда ИГК маркерлари асосида аниқланиб, кечки асоратларни эрта прогноз қилиш ва жарроҳлик тактикасини индивидуаллаштиришга хизмат қилувчи янги патоморфологик мезонлар ишлаб чиқилган, ҳамда йўғон ичакни морфологик ташхислаш хусусиятлари Хоразм вилояти патологик анатомия экспертиза бюроси (№12-И 12.12.2024) буйруқлари билан амалиётга жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: тадқиқот натижалари олинган хулосаларга асосан берилган тавсияларга биноан йўғон ичак раки аниқланган беморларда профилактика мақсадида ҳар олти ойдан онколог шифокорлар назоратида бўлиб туриши ижтимоий салбий омилларни камайтириш орқали касалликнинг бирламчи ва иккиламчи профилактикасига эришилади. Шу билан бирга касаллик ўз вақтида аниқланиб этиотроп даволаниш натижасида касаллик асоратларининг олди олинади, беморларнинг касалхонада даволаниши вақти қисқаради, беморларни меҳнат қобилияти сақланиб қолади. Иқтисодий самарадорлиги: тадқиқот натижасида олинган маълумотлар услубий тавсияномалар кўринишида тақдим қилиниши орқасидан беморларнинг шифохонада даволаниш муддатларини 30 % гача камайтириш имконияти пайдо бўлди ва аввалги текширишларга асосан сарф ҳаражатлар таққосланди ҳамда келтирилган текширишларнинг сарф ҳаражатлари 12% даражасида камайтирилди. Агар биз бу текшириш усулларини кечиктирадиган бўлсак беморлардан қўшимча текшириш ва маблағ сарф қилиниши ва йўғон ичак саратони тарқалган формаларига ўтиб кетиши ва беморларнинг яшаш даври кескин камайиб кетганини кўришимиз мумкин. Шу нуқтаи назардан бу текшириш усулларини касалликни эрта даврларида аниқлаш билан иқтисодий самарадорликка эришилади. Хулоса: Йўғон ичак ракларининг диагностик жихатдан катта ахамиятга эга колоноскопия, биопсия текширувларининг беморларга ўз вақтида ўтказилмаслиги, бунинг натижасида беморлар касалликнинг кеч 2-3 даврларида мурожаат қилишлари метастазланишнинг эрта юзага келиши, умрнинг қисқариши, хаёт сифатининг пасайишига олиб келаётганлиги исботланди. Шунинг учун берилган тавсияларга ўз вақтида ва тўғри амал қилинса касалликни эрта даврларида аниқлаш, қисқа муддатларда даволаш ва энг мухи беморлар хаётини узайтириш ва хаёти сифатини ошириш имконияти пайдо бўлди.