Турдиев Илёс Улуғбек ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Дашти Қипчоқда кечган сиёсий-этник жараёнларнинг Сангзор воҳасида акс этиши (ХВ–ХХ асрлар)”, 07.00.07– Этнография, этнология ва антропология (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2022.4.PhD/Tar1261
Илмий раҳбар: Бобоёров Ғайбулла Боллиевич, тарих фанлари доктори, профессор
Диссертация бажарилган муассаса номи: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат университети, PhD. PhD.03/2025.27.12.Tar.12.01
Расмий оппонентлар: Абдуллаев Улуғбек Сайданович, тарих фанлари доктори, профессор; Умаров Икром Ибрагимович, тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Жиззах давлат педагогика университети.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Дашти Қипчоқда кечган сиёсий-этник жараёнларнинг Сангзор воҳасидаги этномаданий жараёнларни тарихий-этнологик материаллар асосида очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Дашти Қипчоқда юз берган сиёсий ва этник жараёнлар натижасида Амударё – Сирдарё оралиғидаги ўнлаб воҳаларга миграция ҳаракатлари юз берган паллаларда Сангзор воҳаси аҳолисининг катта қисмини ташкил қилувчи ўзбек, сезиларли даражада қирғиз аҳолиси этномаданиятидаги ўхшашлик ва фарқлиликлар ёзма манбалар, тарихий асарлар ва дала тадқиқотлари асосида исботланган;
Сангзор воҳаси аҳолисининг этник шаклланишида дашти қипчоқлик ўзбек уруғларининг ўрни катта бўлиб, кўчманчи туркий қабилаларни келиб жойлашуви натижасида этногенези, хўжалик ҳаёти, моддий-маънавий маданиятида урф-одатлар, қадриятлар, маросимларда ўзгаришлар бўлганлиги, шунингдек, ушбу воҳада мавжуд Қирқ-қишлоқ, Сарт-жузи, Шодмонтўби, Қарапчи, Сарой, Қўштамғали, Ўдамали Чувуллоқ ва Ғуралаш, Найман, Қанғли, Солин, Болғали, Қорақўйли ва Молтўп каби ўнлаб этнонимларнинг кириб келганлиги асосидаги маълумотлар аниқланган;
Сангзор воҳаси аҳолиси ўзларининг ота-боболарини ўзбекларнинг “қирқ”, “юз”, “қанғли”, “жалойир”, “сарой”, “найман”, “қипчоқ” каби ўнлаб дашти қипчоқлик уруғлар билан боғлайдилар ва ўзлари келгунча ўзбекларнинг “турк”, “барлос”, “мўғол” деб атайдиган аҳоли гуруҳлари ушбу минтақада мавжуд бўлганлиги, шунингдек, ўзбекларнинг асосан “юз”, “қирқ”, “сарой”, “қанғли”, “туёқли”, “турк”, “қипчоқ” каби уруғларига алоқадор аҳоли масканлари мавжудлиги ҳақидаги маълумотлар билан далилланган;
Сангзор воҳасида яшайдиган “Бахмал қирғизлари” деб аталадиган “ават”, “кутике”, “манақ”, “чектамға”, “кутаали”, “чапан”, “найман” каби ўнлаб қирғиз уруғлари вакиллари яшайдиган қишлоқ ва овуллар сони 20 га яқин экани, улар воҳанинг тоғли қисмида ва қир-адирларда ўрин олгани, этник ўзига хосликларни яхши сақлаб қолганликлари аниқланиб, Кўкжар номли биргина қирғиз қишлоғидан ташқари барча қирғиз аҳоли масканларида ўз она тилида сўзлашишда давом этаётганликлари мисолида асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Дашти Қипчоқда ўрта асрларда кечган сиёсий-этник жараёнларнинг Сангзор воҳасида акс этишини ўрганиш жараёнида эришилган илмий натижалар асосида:
Дашти Қипчоқда юз берган сиёсий ва этник жараёнлар натижасида Амударё – Сирдарё оралиғидаги ўнлаб воҳаларга миграция ҳаракатлари юз берган паллаларда Сангзор воҳас аҳолисининг катта қисмини ташкил қилувчи ўзбек, сезиларли даражада қирғиз аҳолиси этномаданиятидаги ўхшашлик ва фарқлиликлар ёзма манбалар, тарихий асарлар ва дала тадқиқотлари асосида исботланган маълумотлардан Самарқанд давлат музей-қўриқхонаси экспозицияларини яратишда кенг фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлигининг 2025-йил 23-июндаги 04-07/2547-сон маълумотномаси). Натижада музей экспозицияларининг илмий-тарихий мазмуни бойитилиб, ташриф буюрувчиларда Сангзор воҳасининг этник таркиби, миграцион жараёнлари ҳамда ўзбек ва қирғиз халқлари этномаданий алоқалари ҳақида янада кенгроқ тарихий тасаввур шаклланишига эришилган.
Сангзор воҳаси аҳолисининг этник шаклланишида дашти қипчоқлик ўзбек уруғларининг ўрни катта бўлиб, кўчманчи туркий қабилаларни келиб жойлашуви натижасида этногенези, хўжалик ҳаёти, моддий-маънавий маданиятида урф-одатлар, қадриятлар, маросимларда ўзгаришлар бўлганлиги, шунингдек, ушбу воҳада мавжуд Қирқ-қишлоқ, Сарт-жузи, Шодмонтўби, Қарапчи, Сарой, Қўштамғали, Ўдамали Чувуллоқ ва Ғуралаш, Найман, Қанғли, Солин, Болғали, Қорақўйли ва Молтўп каби ўнлаб этнонимларнинг кириб келганлиги асосидаги маълумотлардан Маданий мерос агентлигида илмий ахборот сифатида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлигининг 2025-йил 23-июндаги 04-07/2547-сон маълумотномаси). Натижада Сангзор воҳаси аҳолисининг этник таркиби ва тарихий-этномаданий жараёнларига оид илмий тасаввурлар бойитилиб, ҳудуднинг этник тарихини ёритишга доир илмий-маърифий материалларнинг мазмуни янада такомиллаштирилган.
Сангзор воҳаси аҳолиси ўзларининг ота-боболарини ўзбекларнинг “қирқ”, “юз”, “қанғли”, “жалойир”, “сарой”, “найман”, “қипчоқ” каби ўнлаб дашти қипчоқлик уруғлар билан боғлайдилар ва ўзлари келгунча ўзбекларнинг “турк”, “барлос”, “мўғол” деб атайдиган аҳоли гуруҳлари ушбу минтақада мавжуд бўлганлиги, шунингдек, ўзбекларнинг асосан “юз”, “қирқ”, “сарой”, “қанғли”, “туёқли”, “турк”, “қипчоқ” каби уруғларига алоқадор аҳоли масканлари мавжудлиги ҳақидаги маълумотлардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси тизимидаги “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси томонидан тайёрланган “Таълим ва тараққиёт”, “Ўзбекистон ёшлари” ҳамда “Миллат ва маънавият” кўрсатувларини тайёрлашда илмий ахборот сифатида фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 24-октябрдаги 05-09-1675-сонли далолатномаси). Натижада телетомошабинларда Сангзор воҳаси аҳолиси этник таркиби, Дашти Қипчоқ уруғларининг ҳудуд этномаданий шаклланишидаги ўрни ҳамда ўзбек халқининг тарихий-этник жараёнлари ҳақида илмий асосланган тарихий тасаввурларни шакллантиришга эришилган.
Сангзор воҳасида яшайдиган “Бахмал қирғизлари” деб аталадиган “ават”, “кутике”, “манақ”, “чектамға”, “кутаали”, “чапан”, “найман” каби ўнлаб қирғиз уруғлари вакиллари яшайдиган қишлоқ ва овуллар сони 20 га яқин экани, улар воҳанинг тоғли қисмида ва қир-адирларда ўрин олгани, этник ўзига хосликларни яхши сақлаб қолганликлари аниқланиб, Кўкжар номли биргина қирғиз қишлоғидан ташқари барча қирғиз аҳоли масканларида ўз она тилида сўзлашишда давом этаётганликлари тўғрисидаги маълумотлардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси тизимидаги “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси томонидан тайёрланган “Таълим ва тараққиёт”, “Ўзбекистон ёшлари” ҳамда “Миллат ва маънавият” кўрсатувларини тайёрлашда илмий ахборот сифатида фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 24-октябрдаги 05-09-1675-сонли далолатномаси). Натижада телетомошабинларда Сангзор воҳасидаги қирғиз аҳолисининг этник таркиби, тил ва маданий анъаналарни сақлаб қолиш жараёнлари ҳамда ҳудуддаги этномаданий хилма-хиллик ҳақида илмий асосланган тарихий тасаввурларни шакллантиришга эришилган.