Умирзоқов Фахриддин Фарходовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тижорат банклари воситачилиги самарадорлигини баҳолаш ва уни бизнес фаоллигига таъсирини такомиллаштириш”, 08.00.07 – “Молия, пул муомаласи ва кредит”
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.2.PhD/Iqt6875
Илмий раҳбар: Жумаев Нодир Хосиятович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент кимё-технология институти, DSc.03/2026.31.01.1.42.02
Расмий оппонентлар: Бахриддинов Шарофиддин, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Бурханов Актам Усманович иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент халқаро университет
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади тижорат банклари воситачилиги самарадорлигини баҳолаш ва уни бизнес фаоллигига таъсирини такомиллаштириш йўналишларига қаратилган илмий-назарий, амалий ва услубий таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқишдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тижорат банклари воситачилиги самарадорлигини кўп ўлчамли комплекс баҳолаш мақсадида параметрик (СФА) ва параметрик бўлмаган (ДЕА) чегаравий самарадорлик моделларини ҳамда панел регрессияни бирлаштирган интеграциялашган баҳолаш методикасини ишлаб чиқиш таклиф этилган;
тижорат банклари воситачилигининг бизнес фаоллигига (ЯИМ, инфляция, инвестициялар) миқдорий таъсирини баҳолаш мақсадида олти ўзгарувчили рекурсив тартибли эмпирик моделини ишлаб чиқиш асосланган;
тижорат банклари самарадорлигига таъсир қилувчи микро- ва макро-омилларнинг комбинациялашган таъсирини баҳолаш мақсадида кўп омилли панел маълумотлар регрессия моделини ишлаб чиқиш асосланган;
тижорат банклари воситачилиги асосий кўрсаткичлари динамикасини ўрта ва узоқ муддатга аниқ прогнозлаш мақсадида учта моделларни қиёсий таққослаш асосида 2030-йилга қадар оптимал прогноз ссенарийлари таклиф этилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тижорат банклари воситачилиги самарадорлигини баҳолаш ва уни бизнес фаоллигига таъсирини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
тижорат банклари воситачилиги самарадорлигини кўп ўлчамли комплекс баҳолаш мақсадида параметрик (СФА) ва параметрик бўлмаган (ДЕА) чегаравий самарадорлик моделларини ҳамда панел регрессияни бирлаштирган интеграциялашган баҳолаш методикасини ишлаб чиқишга доир таклифи АТБ Ўзсаноатқурилишбанк фаолийстига жорий этилган (АТБ Ўзсаноатқурилишбанкнинг 2026-йил 24 июндаги 01-02/20185-сон маълумотномаси). Натижада, тижорат банклари фаолияти анъанавий РОА ва РОЕ кўрсаткичларидан фарқли равишда беш хил кириш (жами активлар, капитал, жами харажатлар, ходимлар сони, филиаллар сони) ва бешта чиқиш (кредит портфели, соф фоиз даромади, соф фойда, жалб қилинган депозитлар, комиссион даромадлар) параметрлари асосида комплекс баҳоланиши, Ўзбекистон банк тизими бўйича ўртача техник самарадорлик даражаси 89,3 фоизни, харажат самарадорлиги (CЕ) 86,9 фоизни, фойда самарадорлиги (ПЕ) 84,7 фоизни ташкил этиши ДЕА ва СФА моделларининг қиёсий таҳлили орқали статистик жиҳатдан асосланган;
тижорат банклари воситачилигининг бизнес фаоллигига (ЯИМ, инфляция, инвестициялар) миқдорий таъсирини баҳолаш мақсадида олти ўзгарувчили рекурсив тартибли эмпирик моделини ишлаб чиқишга доир таклифи АТБ Ўзсаноатқурилишбанк фаолийстига жорий этилган (АТБ Ўзсаноатқурилишбанкнинг 2026-йил 24 июндаги 01-02/20185-сон маълумотномаси). Натижада, юридик шахсларга ажратилган кредитлар ҳажмидаги ижобий шок ЯИМ ўсишига иккинчи чоракда максимал +0,8 фоиз даражада таъсир кўрсатиб, ижобий тенденсия 6–7 чорак давомида сақланиши, жисмоний шахслар кредитлари шокининг таъсири дастлабки чоракда +0,75 фоизни ташкил этиб, кейинги даврларда –0,5 фоиз даражагача пасайиши (импорт ва инфляцион босим канали орқали) импулсе-респонсе таҳлили асосида аниқланган;
тижорат банклари самарадорлигига таъсир қилувчи микро- ва макро-омилларнинг комбинациялашган таъсирини баҳолаш мақсадида кўп омилли панел маълумотлар регрессия моделини ишлаб чиқишга доир таклифи АТБ Ўзсаноатқурилишбанк фаолийстига жорий этилган (АТБ Ўзсаноатқурилишбанкнинг 2026-йил 24 июндаги 01-02/20185-сон маълумотномаси). Натижада, РОА = ф(НПЛ, CИР, CАР, СИЗЕ, Дигитал, Думмй_Стате) кўринишидаги панел регрессия моделида муаммоли кредитлар улушининг 1 фоизга ошиши РОАни 0,287 фоизга (п=0,000), CИР кўрсаткичининг 1 фоизга ошиши РОАни 0,142 фоизга (п=0,001), банк ўлчамининг ошиши РОАни 0,098 фоизга (п=0,032) пасайтириши, рақамли операциялар улушининг 1 фоизга ошиши РОАни 0,015 фоизга (п=0,000) ошириши, давлат банклари РОА кўрсаткичи хусусий банклардан ўртача 0,847 фоизга (п=0,000) паст эканлиги ва моделнинг умумий аниқлиги Р²=0,742 даражасини ташкил этиши аниқланган;
тижорат банклари воситачилиги асосий кўрсаткичлари динамикасини ўрта ва узоқ муддатга аниқ прогнозлаш мақсадида учта моделларни қиёсий таққослаш асосида 2030-йилга қадар оптимал прогноз ссенарийларига доир таклифи АТБ Ўзсаноатқурилиш-банк фаолийстига жорий этилган (АТБ Ўзсаноатқурилишбанкнинг 2026-йил 24 июндаги 01-02/20185-сон маълумотномаси). Натижада, САРИМА(1,1,1)(1,1,1,4) модели ЯИМ прогнози учун энг оптимал модел деб топилиши ва 2030-йилга келиб номинал ЯИМ базавий ссенарийда 2 437 трлн сўмга (95% ишонч оралиғи: 1 417–3 456 трлн сўм), инфляция даражаси Ҳолт-Wинтерс модели бўйича 9,56 фоизга, СҚБ юридик шахс кредитлари 41,8 трлн сўмга, жисмоний шахс кредитлари 23,78 трлн сўмга, 1+ йил муддатли кредит ставкаси 26,75 фоизга етиши, оптимистик ссенарийда (25% эҳтимоллик) банк РОА 1,8–2,0%, РОЕ 18–22% даражаларини ташкил этиши, пессимистик ссенарийда (15% эҳтимоллик) эса РОА<1,0% ва РОЕ<10% даражасига тушиши прогноз қилинган.