Бозоров Ҳамид Хўшмуродовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): Ўзбек халқ эртакларининг лингвопоетик ва лингвофолклористик тадқиқи, 10.00.01 - Ўзбек тили (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.1.DSc/Fil1119.
Илмий маслаҳатчи: Умурқулов Зафар Бекпулатович, филология фанлари доктори (DSc), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Термиз давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қарши давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05.
Расмий оппонентлар: Юлдошева Нилуфар Эргашевна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Ҳусейн Байдемир, филология фанлари доктори, профессор; Холмухамедов Бахтиёр Фарходович, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек халқ эртаклари тилини лингвопоетик ва лингвофолклористик аспектда очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
эртаклар матнида қўлланиладиган топишмоқ, олқиш ва қарғишларнинг турғун нутқ бирикмалари экани аниқланиб, уларнинг фолклор анъанасида авлоддан авлодга ўтиб келаётган бирликлар экани ҳамда анъанавий фолклор структурасининг муҳим компонентлари сифатидаги лингвофолклористик табиати асосланган;
фолклор мотивлари ҳамда образларнинг лисоний шаклланиши лингвофолклористик нуқтайи назардан ўрганилиб, уларнинг халқ оғзаки ижоди анʼаналарини сақлаш, жанрнинг ўзига хос хусусиятларини тадқиқ қилишда структур-поетик, семантик-рамзий ва коннотатив, антропосентрик, ҳудудий ва вариативлик, интертекстуаллик ҳамда консептуал каби тамойиллар асосида ўрганиш муҳим аҳамият касб этиши исботланган;
эртак матнидаги давр руҳини ва қаҳрамонлар нутқининг жонли, ишончли ифодасини таъминловчи диалектал қатламнинг лингвопоетик хусусиятлари исирға, чўмак, қаринча, сазақ, салин, лочиқ, чартак, такалак каби диалектал бирликлар ҳамда мапа, кунда, саноч, рагисак, дугу, сўлкавой, кўмоч, қўғирмоч, тирандозлик, бўрки, саллакалон сингари эскирган сўзлар мисолида асослаб берилган;
ўзбек халқ эртаклари асосида 400 та фразеологизмлар ўрганилиб, уларнинг 88 таси (22 %) фразеологик луғатда мавжуд эмаслиги аниқланган ҳамда эртакларда мавжуд мақоллар халқ оғзаки нутқи жозибасини ошириш ҳамда матннинг таъсирчанлигини таъминлашдаги ўрни шипирма-шақшул қилмоқ, бош қашигани тирноғи қолмаслик, ғам лойига ботмоқ, “Ажал етмай чиркай ўлмас”, “Азроилнинг бити ҳам одам ўлдиради”, “Камбағалнинг аҳволи бир-бирига маълум”, “Подшонинг белида нони, тиззасида қони бўлади” каби барқарор бирикмалар асосида далилланган;
ўхшатиш, гипербола ва литота каби бадиий тасвир воситаларининг образ яратиш механизмлари ҳамда интертекстуаллик ҳодисаси эртак қурилишида матннинг бадиий-эстетик мазмунини бойитиш ва унинг структурасининг шакллантиришда семантик-стилистик, функсионал-стилистик, таснифлаш, тавсифлаш, контекстуал таҳлил, умумлаштириш каби методлардан фойдаланиш катта самара бериши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек халқ эртакларининг линфвопоетик ва лингвофолклористик тадқиқ қилиш жараёнида олинган илмий натижалари асосида:
эртаклар матнида қўлланиладиган топишмоқ, олқиш ва қарғишларнинг турғун нутқ бирикмалари экани аниқланиб, уларнинг фолклор анъанасида авлоддан авлодга ўтиб келаётган бирликлар экани ҳамда анъанавий фолклор структурасининг муҳим компонентлари сифатидаги лингвофолклористик табиати асосида олинган хулосалардан “Қорақалпоқ фолклорида оламнинг этнолингвистик тасвири” мавзусидаги фундаментал тадқиқот лойиҳасида (2021-2023) фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар ижтимоий тадқиқотлар институтининг 2026-йил 3-мартдаги 72/1-сон маълумотномаси). Натижада, туркий халқлар оғзаки ижодида ўзбек халқ эртакларининг ўрнини белгилашда тадқиқот иши зарурий манба вазифасини ўтаган;
фолклор мотивлари ҳамда қаҳрамонлар образининг лисоний шаклланиши лингвофолклористик нуқтайи назардан ўрганилиб, уларнинг халқ оғзаки ижоди анʼаналарини сақлаш, жанрнинг ўзига хос хусусиятларини тадқиқ қилишда структур-поетик, семантик-рамзий ва коннотатив, антропосентрик, ҳудудий ва вариативлик, интертекстуаллик ҳамда консептуал каби тамойиллар асосида ўрганиш муҳим аҳамият касб этиши ҳақидаги хулосаларидан ПЗ-2020042022 рақамли “Туркий тилларнинг лингводидактик электрон платформасини яратиш” тадқиқот лойиҳасида (2021-2023) фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 1-апрелдаги 04/1-1727-сон маълумотномаси). Натижада, лингводидактик электрон платформа яратишда лингвистик воситаларнинг қамрови кенгайтирилган;
ўзбек халқ эртаклари асосида 400 та фразеологизмлар ўрганилиб, уларнинг 88 таси (22 %) фразеологик луғатда мавжуд эмаслиги ҳамда эртакларда мавжуд мақоллар халқ оғзаки нутқи жозибасини ошириш ҳамда матннинг таъсирчанлигини таъминлашдаги ўрни шипирма-шақшул қилмоқ, бош қашигани тирноғи қолмаслик, ғам лойига ботмоқ, “Ажал етмай чиркай ўлмас”, “Азроилнинг бити ҳам одам ўлдиради”, “Камбағалнинг аҳволи бир-бирига маълум”, “Подшонинг белида нони, тиззасида қони бўлади” каби барқарор бирикмалар асосида далилланганлиги ҳақидаги хулосалардан АМ-Ф3-201908172 рақамли “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” мавзусидаги лойиҳада (2020-2023) фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 1-апрелдаги 04/1-1728-сон маълумотномаси). Натижада, лойиҳа ишида замонавий тилшуносликдаги янги қарашлар, лингвопоетик ва лингвофолклористик тушунчалар билан бойишида тадқиқот иши зарурий манба вазифасини ўтаган;
эртак матнидаги давр руҳини ва қаҳрамонлар нутқининг жонли, ишончли ифодасини таъминловчи диалектал қатламнинг лингвопоетик хусусиятлари исирға, чўмак, қаринча, сазақ, салин, лочиқ, чартак, такалак каби диалектал бирликлар ҳамда мапа, кунда, саноч, рагисак, дугу, сўлкавой, кўмоч, қўғирмоч, тирандозлик, бўрки, саллакалон сингари эскирган сўзлар мисолида асосланганлиги ҳақидаги хулосасидан “Ўзбекистон тарихи” телеканалининг кўрсатувларида адабий-бадиий, маънавий-маърифий дастурларининг ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (“Маърифат” ижодий бирлашмаси” давлат муассасаси таркибидаги “Ўзбекистон тарихи” телеканали 2026-йил 31-мартдаги 01-33/211-сон маълумотномаси). Натижада, “Қадриятлар бешиги” телекўрсатув ва эшиттириш учун тайёрланган материалларнинг мазмуни мукаммаллашган.
