Шодмонов Маратбек Зафар ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “(снн)1/2=2.76 – 5.44 ТеВ энергия интервалида Пб+Пб ва Хе+Хе тўқнашувларида заррачалар кўндаланг импулсларининг тақсимотлари”, 01.04.08 – “Атом ядроси ва элементар заррачалар физикаси. Тезлаштирувчи техника”.
Диссертация мавзуси роʼйхатга олинган рақам: В2024.4.PhD/FM687. 
Илмий раҳбар: Олимов Хусниддин Косимович, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси С.А. Азимов номидаги Физика-техника институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси С.А. Азимов номидаги Физика-техника институти, DSc.05/2025.28.11.FM/T.01.01.
Расмий оппонентлар: Полвонов Сатимбой  Ражапович, физика-математика фанлари доктори, профессор; Санетуллаев Алишер Есбосинович, физика-математика фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Ядро физикаси институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Катта адрон коллайдерида (снн)1/2=2.76 – 5.44 ТеВ энергия интервалида Пб+Пб ва Хе+Хе тўқнашувларида  мараказий жадалик соҳасида  ҳосил бўлган зарядланган пионлар ва каонлар, протонлар ва антипротонларнинг кўндаланг импулсларининг экспериментал тақсимотларининг тўқнашувлар марказийлига (〈Н_парт 〉) ва зарядланган заррачалар сонининг псевдожадаллик бўйича ўртача зичлигига боғлиқлиги тўғрисида янги маълумотларни олишдан иборат..
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
кўндаланг оқим киритилган Цаллиснинг термодинамик мос ва мос бўлмаган функсиясидан фойдаланган ҳолда  комбинацияланган χ2 минимум фитлаш усули  ёрдамида тадқиқ қилинган турли тўқнашув марказийликларда (снн)1/2=2.76 – 5.44 ТеВ энергия интервалида Пб+Пб ва Хе+Хе тўқнашувларида марказий жадаллик соҳасида ҳосил бўлган зарядланган пионлар  ва каонлар, протон ва антипротонларнинг пТ тақсимотлари яхши тавсифланган;
(снн)1/2=2.76 ва 5.02 ТеВ энергияли  Пб+Пб тўқнашувларда 〈Н_парт〉≈71 дан бошлаб ҳамда  (снн)1/2=5.44 ТеВ энергияли Хе+Хе тўқнашувларда 〈Н_парт 〉≈44  дан бошлаб материянинг коллектив  кўндаланг оқимнинг ўсиши ва пайдо бўлиши илк бор  аниқланган;
〈Н_парт〉 < 44±5 ва 〈Н_парт〉 > 44±5 соҳаларида 〈β_Т 〉 параметрининг ўсиш тезлигини сезиларли даражада фарқ қилиши ҳамда 〈Н_парт〉 > 44±5 соҳасида Т0 параметри ўзгармас бўлиб қолиши, 〈Н_парт〉  44±5 (〈дН_ч/д〉  158±20)  (снн)1/2=5.44 ТеВ энергияли Хе+Хе тўқнашувларида материяни зич адрон ҳолатдан кварк-глюон плазма фазасига (ёки аралаш КГП ҳамда адронлар фазасига) ўтиши учун марказийликнинг бошланғич эҳтимолий чегаравий қиймати баҳоланган;
〈Н_парт〉 < 71±7 ва 〈Н_парт〉 > 71±7 интервалларида 〈β_Т 〉 параметрининг ўсиш тезлигини сезиларли даражада фарқ қилиши ҳамда 〈Н_парт〉 > 71±7 соҳасида Т0 параметри ўзгармас бўлиб қолиши, 〈Н_парт〉  71±7 ((снн)1/2=2.76 ва 5.02 ТеВ энергиялари учун мос равишда 〈дН_ч/д〉  ≈ 205±15 ва 〈дН_ч/д〉  ≈ 251±20) (снн)1/2=2.76 ва 5.02 ТеВ энергияли Пб+Пб тўқнашувларида материяни зич адрон ҳолатдан кварк-глюон плазма фазасига (ёки аралаш КГП ҳамда адронлар фазасига) ўтиши учун марказийликнинг бошланғич эҳтимолий чегаравий қиймати баҳоланган; 
(снн)1/2=2.76 ва 5.02 ТеВ энергияли Пб+Пб тўқнашувларида кварк-глюон плазма фазасига (ёки аралаш КГП ҳамда адронлар фазасига) ўтиши учун марказийликнинг бошланғич эҳтимолий чегаравий қиймати 〈Н_парт〉  71±7 бир бирига тенглиги иккала ҳолатда ҳам тўқнашув система (Пб+Пб) геометрияси бир ҳил бўлгани билан изоҳланган;
(снн)1/2= 5.02 ТеВ энергияли Пб+Пб ва (снн)1/2=5.44 ТеВ энергияли Хе+Хе тўқнашувларининг олинган 〈Н_парт〉 чегаравий қийматлари нисбати (〈Н_парт 〉_(Пб+Пб)/〈Н_парт 〉_(Хе+Хе) ≈1.61±0.24) шу тўқнашувларда тегишли чегаравий 〈дН_ч/д〉 қийматлари нисбатига (〖〈дН_ч/д〉〗_(Пб+Пб)/〖〈дН_ч/д〉〗_(Хе+Хе) ≈1.59±0.24) ҳамда 208Пб ва 132Хе ядроларининг масса сонлари нисбатига (А(〖208〗_Пб )/А(〖132〗_Хе ) ≈1.58) хатолар чегарсида бир бирига тенг бўлишлари аниқланган;
Илк бор юқори энергияли Пб+Пб ва Хе+Хе тўқнашувларида заррачаларнинг ноекстенсивлик қ параметри тўқнашув марказийлиги ошиши билан систематик равишда камайиши ҳамда марказий тўқнашувларда мезонлар ва барионлар учун қ қийматларининг яқинлашиши аниқланган;
пион, каон ва (анти)протонлар учун ноекстенсивлик қ параметри орасидаги кучли мусбат корреляция, шунингдек қ параметрининг ўртача кўндаланг оқим тезлиги 〈β_Т 〉 билан манфий ҳамда ҳарорат билан мусбат кучли корреляцияси аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Турли хил тўқнашув марказийликларида (снн)1/2=2.76 ва 5.02 ТеВ энергияли Пб+Пб тўқнашувларда ва   (снн)1/2= 5.44 ТэВ энергияли Хе+Хе тўқнашувларида марказий жадалик соҳасида 〖(π〗^+ +π^-), (K^++K^-) ва (п+p ̅) зарраларни кўндаланг импулс спектрларини тадқиқ қилиш  бўйича олинган илмий натижалар қуйидагича фойдаланилган:
 Т саллиснинг кўндаланг оқим киритилган термодинамик модел функсияси ҳамда (снн)1/2=2.76 – 5.44 ТеВ энергия интервалида Пб+Пб ва Хе+Хе тўқнашувларида кинетик «музлаш» температураси (Т0),  модданинг коллектив кўндаланг оқимининг ўртача тезлиги (〈β_T 〉), ноекстенсивлик параметриc қ  ларнинг тўқнашувлар марказийлигига аниқланган боғлиқликлари хорижий тадқиқотчилар томонидан амалий тадқиқотларда қўлланилган (хорижий илмий журналлардаги ҳаволалар: Сймметрй Вол. 15, 2063, 2023, Wеб-Сc, ИФ: 2.2; Сймметрй Вол. 15, 618, 2023, Wеб-Сc, ИФ: 2.2; Чинесе Жоурнал оф Пҳйсиcс Вол. 87, 256, 2024, Wеб-Сc, ИФ: 4.6). Натижада ҳаволаларда келтирилган  илмий ишларда  диссертацияда биринчи марта ишлаб чиқилган ва қўлланилган Цаллиснинг кўндаланг оқим киритилган термодинамик модел функсияси ҳамда (снн)1/2=2.76 – 5.44 ТеВ энергия интервалида Пб+Пб ва Хе+Хе тўқнашувларида кинетик «музлаш» параметрларининг тўқнашувлар марказийлигига аниқланган боғлиқликлари хорижий тадқиқотчиларга юқори энгергияли протон-протон, п+Пб, Пб+Пб, Ау+Ау тўқнашувларида ғалати зарраларнинг кинетик “музлаш” параметрларини аниқлаш ҳамда ушбу параметрларнинг тўқнашувларнинг марказийлиги ва энергиясига боғлиқликларини тушунтириш имконини берган.
(снн)1/2=2.76 – 5.44 ТеВ энергия интервалида Пб+Пб ва Хе+Хе тўқнашувларида кинетик “музлаш” температура ва коллектив кўндаланг оқимнинг ўртача тезлигининг тўқнашувларнинг марказийлиги ва псевдожадаллик бўйича зарядланган зарралар сонининг ўртача зичлигига боғлиқликлари бўйича олинган натижалар К. И. Сатпаев номидаги Қозоғистон Миллий тадқиқот техника университети Физика-техника институтининг (Олмаота шаҳри, Қозоғистон) Ядро физикаси ва радиация экологияси лабораториясининг “Ҳодисавий псевдожадаллик корреляциялар ва релятивистик ядролар тўқнашуви геометриясининг флуктуацияси” мавзусидаги илмий лойиҳани амалга оширишда фойдаланилган (К. И. Сатпаев номидаги Қозоғистон Миллий тадқиқот техника университети Физика-техника институтининг 20.08.2024 йил маълумотнома хати, Олмаота ш.). Диссертация натижаларини ишлатиш (197Ау) релятивистик олтин ядроларининг эмулсия ядролари билан марказий тўқнашувларида кўп иккиламчи заррачалар туғилганда нуклонлар билан биргаликда кварклар ва глюонлардан иборат аралаш фаза ҳосил бўлиши тўғрисида хулоса чиқариш имконини берган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish