Murodova Dilorom Subhonovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyashi xaqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. 
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy darazha beriladigan fan chiqishi nomi): “Bosh miya hafli o‘smalarni tashhislash va kompleks davolashga zamonaviy yondasuvlar”, 14.00.14 – Onkologiya, 14.00.28 – Neyroxirurgiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ruyhatga olingan raqam: B2024.1.DSc/Tib443.
Ilmiy maslahatchilar: Polatova Jamilya Shagairatovna, tibbiyot fanlari doktori, professor. Kariev Shuhrat Maratovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya olingan nomi: Tibbiyot hodim kasbiy malakasini oshirish markazi.
IK faoliyat kursatayotgan (muassasalar) nomi, IK raqami: Bolalar onkologiya, gematologiya, klinik immunologiya, ilmiy-amaliy tibbiyot markazi, DSc.06/2025.27.12.Tib.06.01.
Rasmiy opponentlar: Shodiev Amirqul Shodievich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Rahimov Nodir Mahamatkulovich, “Tibbiyot fanlari” doktori, professor; Hasanov Akbar Ibrohimovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Abu Ali ibn Sino nomidagi Bukhoro davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliyot molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: Zamonaviy neyrovizualizatsiya ma’lumotlari hamda jarrohlik va operatsiyadan keyingi diagnostika va davolash strategiyalarini tanlashda tabaqalashtirilgan yondashuvni qo‘llash orqali bosh miya xavfli o‘smalarini kompleks davolash natijalarini yaxshilashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
bosh miya o‘smalari bo‘lgan bemorlarda patologik jarayonning og‘irlik darajasini baholash va uning kechishini bashorat qilish uchun yuqori diagnostik va prognostik aniqlikka ega bo‘lgan 100 ballik klinik shkala — Bosh miya onkologiyasi indeksi (BOI) ishlab chiqildgan;
bosh miyaning birlamchi xavfli o‘smalari bo‘lgan bemorlarda yashab qolish ko‘rsatkichi bo‘yicha mustaqil prognostik omillar sifatida Ki-67 va p53 immunohistokimyoviy markerlarining o‘rni va ahamiyati aniqlangan;
patologik o‘choqqa jarrohlik yo‘li bilan kirish imkoniyatini maksimal darajada kengaytirish hamda bosh miya o‘smalarini olib tashlash amaliyotlari samaradorligini oshirishga qaratilgan, teri kesmasi va yumshoq to‘qimalar shikastlanishini minimal darajaga tushiruvchi osteoplastik kraniotomiyaning yangi usuli ishlab chiqilgan (IAP 07345.2023);
neyrovizualizatsiya ma’lumotlariga asoslangan holda bosh miya o‘smalari bo‘yicha jarrohlik taktikasini tanlash mezonlari va tabaqalashtirilgan yondashuvlar, shuningdek, o‘smaning joylashuvi, o‘lchami, hajmi, o‘sish xususiyati va funksional jihatdan muhim sohalarga kirib borish darajasini hisobga oluvchi davolash va diagnostika algoritmlari ishlab chiqilgan;
bosh miyaning xavfli o‘smalarini tashxislash va davolashda Ki-67 va p53 immunohistokimyoviy markerlarining o‘rni va ahamiyati aniqlangan;
patomorfologik va immunohistokimyoviy ma’lumotlar, shuningdek, ishlab chiqilgan BOI shkalasiga asoslangan prognoz mezonlari hisobga olingan holda, bosh miya o‘smalari bo‘lgan bemorlarni davolashning ikkinchi bosqichi strategiyasi optimallashtirilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi Ekspert komissiyasining 2026-yil 12-maydagi xulosasiga ko‘ra № 08/33 uchun yil
birinchi ilmiy yangilik: bosh miya o‘smalari bo‘lgan bemorlarda patologik jarayonning og‘irlik darajasini baholash va uning kechishini bashorat qilish uchun yuqori diagnostik va prognostik aniqlikka ega bo‘lgan 100 ballik klinik shkala — Bosh miya onkologiyasi indeksi (BOI) ishlab chiqildgan. Ilmiy innovatsiyalarning ahamiyati: shkala patologik jarayonning og‘irligini baholash uchun ham, shu jumladan davolash samaradorligini qiyosiy baholash uchun ham, kasallik prognozini baholash uchun ham ishlatilishi mumkin. Bu miyaning xavfli o‘smalari bilan og‘rigan bemorlarni tashxislash va kompleks davolash sifatini yaxshilaydi. Ilmiy innovatsiyalarni amaliyotga joriy etish: Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro filiali, 2024- yil 4-iyun, 56-son. Samarqand davlat tibbiyot universitetining ko‘p tarmoqli klinikasi, 2024-yil 24-iyundagi 85-son; Ilmiy innovatsiyalarning ijtimoiy samaradorligi: ushbu innovatsiyani amalda qo‘llash vaqt va davolash strategiyasi bo‘yicha ob'ektiv qaror qabul qilish imkonini berdi, bu esa nevrologik nuqsonlarning rivojlanishini, o‘lim darajasini kamaytirdi va hayot sifatini yaxshiladi. Iqtisodiy  samaradorlik quyidagicha: o‘z vaqtida tashxis qo‘yish asoratlarning erta oldini olishga, shoshilinch qarorlar qabul qilishga va mavjud asoratlarni davolashga imkon beradi va bemorlarni boshqarishning keyingi strategiyalarini taklif qilishga yordam beradi. Xulosa: natijalarni joriy etish shoshilinch choralar zarurligini bashorat qilishga, paydo bo‘layotgan asoratlarning oldini olishga va davolashga, shu bilan moliyaviy xarajatlarni kamaytirishga yordam berdi. 
ikkinchi ilmiy yangilik: bosh miyaning birlamchi xavfli o‘smalari bo‘lgan bemorlarda yashab qolish ko‘rsatkichi bo‘yicha mustaqil prognostik omillar sifatida Ki-67 va p53 immunohistokimyoviy markerlarining o‘rni va ahamiyati aniqlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: ishlab chiqilgan usulning samaradorligi isbotlangan Miya o‘smasini olib tashlash operatsiyasining samaradorligini oshirish maqsadida jarrohlik yo‘li bilan kirishni yaratishda texnologik imkoniyatlarni kengaytirish va atravmatiklikni yaxshilash uchun osteoplastik kraniotomiyaning takomillashtirilgan usuli ( IAP 07345.2023 ) . Ilmiy yangilikning ahamiyati: Turli joylardagi xavfli o‘smalarni jarrohlik yo‘li bilan davolashning differensial yondashuvlarini ishlab chiqish va suyak-plastik kraniotomiyaning takomillashtirilgan usulini ishlab chiqish atravmatik jarrohlik yo‘li bilan davolashning ko‘payishiga va trepanatsiya oynasi hajmining oshishiga olib keldi . Ilmiy yangiliklarni amaliyotga joriy etish: Samarqand davlat tibbiyot universitetining ko‘p tarmoqli klinikasi, 2025-yil 2-sentyabr, 137-son; Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Buxoro filiali, 2025-yil 18-iyul, 56-son; Jizzax viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi, 2025- yil 19-sentyabr, 47-son. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: turli lokalizatsiyadagi xavfli o‘smalarni jarrohlik yo‘li bilan davolashga differensial yondashuvlarni joriy etish va qo‘llash hamda takomillashtirilgan " Kalla" usulini ishlab chiqish suyagining osteoplastik trepanatsiya usuli » IAP 074345.2023 jarrohlik kirishning atravmatik xususiyatini yaxshilaydi , suyak qopqog‘ining qiyalik burchagini kengaytirish, burchakli suyak chuqurchasini yaratish va jarrohlik paytida hujum burchagini (mikroskopik yordam ostida olib tashlash paytida) an'anaviy suyak-plastik trepanatsiya usullariga nisbatan 30% ga oshirish orqali trepanatsiya oynasining maydonini oshiradi. Bu jarrohning ish sharoitlarini yaxshilaydi, bu esa jarrohlik aralashuvining samaradorligini oshiradi. Ilmiy innovatsiyalarning iqtisodi samaradorligi quyidagicha: zamonaviy neyrovizualizatsiya ma’lumotlariga asoslangan jarrohlik yondashuvlariga ishlab chiqilgan differensial yondashuvlardan foydalanish, ishlab chiqilgan usulni qo‘llash mikrojarrohlik asboblarini manipulyasiya qilish erkinligini ta’minlaydi va jarrohning ish sharoitlarini yaxshilaydi, bu esa jarrohlik aralashuvining samaradorligini oshirish imkonini beradi. va operatsiya sifatini yaxshilash . Xulosa: Taklif qilingan usul uzoq muddatli reabilitatsiya xarajatlarini kamaytirishga, jarrohlik aralashuv vaqtini qisqartirishga va asoratlarning rivojlanishi bilan bog‘liq qo‘shimcha statsionar va ambulatoriya davolanishga ehtiyojni kamaytirishga yordam berdi .
uchinchi ilmiy yangilik: patologik o‘choqqa jarrohlik yo‘li bilan kirish imkoniyatini maksimal darajada kengaytirish hamda bosh miya o‘smalarini olib tashlash amaliyotlari samaradorligini oshirishga qaratilgan, teri kesmasi va yumshoq to‘qimalar shikastlanishini minimal darajaga tushiruvchi osteoplastik kraniotomiyaning yangi usuli ishlab chiqilgan (IAP 07345.2023). Ilmiy tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, 1. Kompyuter (sertifikat № DGU 54413) "Supratentorial lokalizatsiyaga ega miyaning xavfli o‘smalari (LGG, HGG) bilan og‘rigan bemorlarni davolash algoritmi." Taklif etilgan dastur supratentorial o‘smalari bilan og‘rigan bemorlarda jarrohlik yondashuvini va o‘sma rezeksiyasi hajmini miyaning funksional jihatdan muhim sohalariga nisbatan joylashuvi, hajmi va shakllanish xususiyatiga qarab tanlash imkonini beradi. 2. Kompyuter (sertifikat № DGU 54414). " Bosh miyaning subtentorial lokalizatsiyaga ega xavfli o‘smalari bilan og‘rigan bemorlarni davolash algoritmi." Taklif etilgan dastur subtentorial bilan og‘rigan bemorlarda jarrohlik yondashuvini va o‘sma rezeksiyasi hajmini tanlash imkonini beradi. miya sopi va miya sopi tuzilmalariga nisbatan shakllanishning joylashuvi, hajmi va tabiatiga qarab o‘smalar. Ilmiy yangiliklarni amaliyotga tatbiq etish: Samarqand davlat tibbiyot Universitetining ko‘p tarmoqli klinikasi, 2025-yil 2-sentyabrdagi 137-son; Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro filiali, 2025-yil 18-iyuldagi 56-son; Jizzax viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi, 2025-yil 19-sentyabrdagi 47-son. Ilmiy yangilikning ahamiyati: Ishlab chiqilgan diagnostika va davolash algoritmlari chuqur joylashgan o‘smalarni jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash uchun kraniotomiya variantini tanlash uchun asos yaratdi. Bu optimal, eng kam travmatik yondashuv traektoriyasini aniqlash imkonini berdi - miya to‘qimasini kesmasdan yoki funksional jihatdan ahamiyasiz ("soqov") zonalarda minimal disseksiya bilan. Ilmiy innovatsiyaning ijtimoiy samaradorligi: diagnostika va davolash algoritmlarini joriy etish va qo‘llash jarrohlik aralashuv samaradorligini oshirdi, turli joylardagi miya o‘smalari bo‘lgan bemorlarning nevrologik holati va hayot sifatini yaxshiladi. Ilmiy innovatsiyaning iqtisodiy samaradorligi quyidagicha: miya o‘smalarini jarrohlik yo‘li bilan davolash uchun diagnostika va davolash algoritmlarini o‘sma o‘sishining joylashuvi, hajmi va tabiatini hisobga olgan holda qo‘llash chuqur miya tuzilmalari, harakat yo‘llari va miyaning funksional jihatdan muhim sohalariga minimal travma bilan o‘smani to‘liq rezeksiya qilish samaradorligini oshirdi, bu nafaqat jarrohlik aralashuv samaradorligini , balki jarrohlik sifatini ham yaxshilaydi. Xulosa: Ishlab chiqilgan davolash va diagnostika algoritmlari uzoq muddatli reabilitatsiya xarajatlarini kamaytirish, jarrohlik amaliyoti davomiyligini qisqartirish va kasalxonada o‘tkaziladigan kunlar sonini kamaytirish imkonini berdi .
to‘rtinchi ilmiy yangilik : neyrovizualizatsiya ma’lumotlariga asoslangan holda bosh miya o‘smalari bo‘yicha jarrohlik taktikasini tanlash mezonlari va tabaqalashtirilgan yondashuvlar, shuningdek, o‘smaning joylashuvi, o‘lchami, hajmi, o‘sish xususiyati va funksional jihatdan muhim sohalarga kirib borish darajasini hisobga oluvchi davolash va diagnostika algoritmlari ishlab chiqilgan. Ilmiy yangilikning ahamiyati : P-53 va Ki-67 markerlarining axborotliligi tahlili bizga miyaning xavfli gliomalari bilan og‘rigan bemorlarning aksariyatida p53 va Ki-67 markerlari borligini aniqlash imkonini berdi. p53 va Ki-67 markerlarining ijobiy ifodalanishi miyaning xavfli gliomalari bilan og‘rigan bemorlarning omon qolish darajasiga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Ki-67 ning yuqori proliferative faolligi bilan bemorlarning omon qolish darajasi sezilarli darajada pasayadi (p < 0,01), p53 ni aniqlash va kasallikning noqulay kechishi o‘rtasida ijobiy korrelyasiya kuzatiladi. Immunohistokimyoviy usullardan foydalangan holda o‘tkazgan tadqiqotimiz natijasi operatsiyadan keyingi omon qolishning 27 oyga oshishi bo‘ldi. Immunohistokimyoviy tadqiqotlar miyaning xavfli o‘smalari bilan og‘rigan bemorlarda keng qo‘llanilishi mumkin, bu esa qiziqish uyg‘otadigan deyarli barcha miya tuzilmalarini batafsil patomorfologik tahlil qilish imkoniyatini beradi. Ilmiy innovatsiyalarni amaliyotga joriy etish: amalga oshirildi Samarqand Davlat Tibbiyot Universitetining ko‘p tarmoqli klinikasining klinik amaliyoti, 2025-yil 2- sentyabr, 137-son; Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiyamaliy tibbiyot markazining Buxoro filiali, 2025-yil 18-iyul, 56-son; Jizzax viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi, 2025-yil 19-sentyabr, 47-son. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: Proliferativ faollikning oshishi bilan tavsiflangan gliomali bemorlar (Ki-67 ≤ 20%) o‘sma rezeksiyasining maksimal radikalligi bilan jarrohlik davolashga duchor bo‘ladilar. Ushbu yondashuv hayot sifatini yaxshilashga, bemorlarni tezroq safarbar qilishga va operatsiyadan keyingi asoratlar xavfini kamaytirishga yordam beradi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagicha: u bemorlarning hayot sifatini yaxshilashdan iborat bo‘lib, bu uzoq muddatli reabilitatsiya bilan bog‘liq xarajatlarni, shuningdek, asoratlarni qo‘shimcha statsionar va ambulatoriya sharoitida davolash bilan bog‘liq xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi. Xulosa : murakkab diagnostika va davolash usullaridan foydalanish davolash natijalarini yaxshilaydi va o‘lim darajasini va umr ko‘rish davomiyligini 3,5±0,14 ga kamaytiradi;
beshinchi ilmiy yangilik . bosh miyaning xavfli o‘smalarini tashxislash va davolashda Ki-67 va p53 immunohistokimyoviy markerlarining o‘rni va ahamiyati aniqlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: Immunohistokimyoviy tahlillar glioma subtiplarining patomorfologik diagnostikasi va ularning gistobiologik xususiyatlarining aniqligini oshiradi . Ushbu ma’lumotlar miya o‘smalarini birgalikda davolashdan keyin bemorlarning uzoq muddatli omon qolishini bashorat qilish uchun juda muhimdir. Ilmiy innovatsiyalarni amaliyotga joriy etish : Samarqand davlat tibbiyot universitetining ko‘p tarmoqli klinikasi; 2025-yil 2-sentyabr, 137-son; Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro filiali, 2025-yil 18-iyul, 56- son; Jizzax viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi, 2025-yil 19-sentyabr, 47-son. Ilmiy innovatsiyalarning ijtimoiy samaradorligi : Ilmiy tadqiqotlar zamonaviy diagnostika va dalillarga asoslangan yordamchi terapiya yordamida miyaning xavfli o‘smalari bilan og‘rigan bemorlarni tashxislash va davolashni optimallashtirishga qaratilgan bo‘lib , bu klinik natijalarni yaxshilashga va o‘limni kamaytirishga olib keladi. Ilmiy innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligi Natija quyidagicha : glial bosh miya o‘smalari bilan og‘rigan bemorlarni immunohistokimyoviy tekshirishni soddalashtirish erta tashxis qo‘yishga va davolash taktikasiga o‘z vaqtida differensial yondashuvga olib keldi, bu esa davolash natijalarini va hayot sifatini yaxshilashga, shuningdek, statsionar davolanish davomiyligini har bir bemor uchun 2 100 000 so‘mga qisqartirishga yordam berdi. Xulosa: Glial miya o‘smalari bilan og‘rigan bemorlarni immunohistokimyoviy tekshirishni tizimlashtirish patologik jarayonni erta aniqlash va differensial davolash taktikasini o‘z vaqtida qo‘llash imkonini berdi. Natijada klinik natijalar va hayot sifatining yaxshilanishi, shuningdek, statsionar davolanish davomiyligining qisqarishi qayd etildi, bu esa har bir bemor uchun 2 100 000 so‘m xarajatlarni kamaytirishni ta’minladi .
oltinchi ilmiy yangilik: patomorfologik va immunohistokimyoviy ma’lumotlar, shuningdek, ishlab chiqilgan BOI shkalasiga asoslangan prognoz mezonlari hisobga olingan holda, bosh miya o‘smalari bo‘lgan bemorlarni davolashning ikkinchi bosqichi strategiyasi optimallashtirilgan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: patologik jarayonning og‘irligi, bemorning nevrologik holati , ushbu markerlar, operatsiyaning radikalligi va taklif qilingan ballar shkalasi kabi mezonlarni hisobga olish bizga saraton kasalligining rivojlanish    xavfini bashorat qiluvchi omillarni baholash imkonini beradi , bu bizga ushbu toifadagi bemorlar uchun davolash taktikasini optimallashtirish imkonini berdi. Ilmiy yangilikni amaliyotga joriy etish: Samarqand davlat tibbiyot universitetining ko‘p tarmoqli klinikasi, 2025-yil 2-sentyabr, 137-son; Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazining Buxoro filiali, 2025- yil 18-iyul, 56-son; Jizzax viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi, 2025-yil 19- sentyabr, 47-son. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi : O‘rtacha prognostic aniqligi 75% gacha bo‘lgan ball shkalasi optimal jarrohlik aralashuv taktikasini yanada xabardor tanlash imkonini beradi. Ushbu shkaladan foydalanish bemorlarning hayot sifatini yaxshilash dinamikasini, shuningdek, nevrologik defisit regressiyasi chastotasining oshishini yanada ob'ektiv baholashga yordam beradi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi quyidagicha: O‘z vaqtida tashxis qo‘yish va davom etayotgan o‘sishning prognozi bemorlarni boshqarishning keying taktikasini taklif qiladi, bu esa reabilitatsiya choralari va dori-darmonlar bilan ta’minlash uchun moliyaviy xarajatlarni kamaytiradi. va ijobiy iqtisodiy ta’sir ko‘rsatdi. Xulosa: Bemorlarning tadqiqot guruhida 0-24 oylik butun kuzatuv davri uchun umumiy davolash natijasi nazorat guruhiga qaraganda taxminan 1,5 baravar yaxshi bo‘ldi; bu farqlar ham statistik jihatdan ahamiyatli. Bu ushbu ilmiy yangilikning yuqori ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini tasdiqlaydi.