Turakulova Dilfuza Muxitdinovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Tug‘ma glaukoma bilan kasallangan bolalarda glaukomatoz keratopatiyani tashxislash va davolashda kompleks yondashuv» 14.00.08 – Oftal`mologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.2.DSc/Tib1320.
Ilmiy maslaxatchi: Nazirova Zulfiya Rustamovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat tibbiet universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi, DSc.06/2025.27.12. Tib.12.01
Rasmiy opponentlar: Alekseev Igor` Borisovich, tibbiyot fanlari doktori, professor (Rossiya Federatsiyasi); Kasimova Muniraxon Sadikjanovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Xasanova Dilnoza Axrorovna tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Boshqirdiston davlat tibbiyot universiteti (Rossiya Federatsiyasi).
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: tug‘ma glaukoma bilan kasallangan bolalarda glaukomatoz keratopatiyani tashxislash va davolashda kompleks yondashuv ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
tug‘ma glaukomali bolalarda operatsiyadan keyingi ilk va uzoq muddatlarda shox pardadagi o‘zgarishlarning yaqqolligi va uning oftal`motonus darajasi bilan o‘zaro bog‘liqligi sababli shox parda keratopatiyasi tuzilmasida engil va o‘rtacha darajadagi o‘zgarishlar ustunlik qilishi aniqlangan;
ilk bor tug‘ma glaukomali bolalarda glaukomatoz keratopatiyaning I–II darajalarida ko‘z ichki bosimining rebaund va applanatsion tonometriyasi natijalari bilan qiyoslanadigan darajadaligi, III darajasida o‘lchovlar aniqligi pasayishi va IV darajasida esa natijalar ishonchsiz bo‘lib qolishi sababli rebauend tonometriya ko‘rsatkichlarini davolash taktikasida qo‘llanilishi mumkin emasligi isbotlangan;
birlamchi tug‘ma glaukomada shox parda epiteliysidagi sitologik o‘zgarishlar va uning xiralashuvi klinik darajalari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqligi sababli tashxislashning ob’ektiv impression sitologiya usuli glaukomatoz keratopatiyaning to‘rt darajasini ham differensirlash imkonini berishi aniqlangan;
glaukomatoz keratopatiyali bolalarda kasallikning avj oluvchi shakllarida baholashning uch bosqichli tizimi epiteliyning og‘ir strukturaviy o‘zgarishlarini to‘liq aks ettirmasligi sababli tashxislash aniqligi va amaliy qo‘llash qulayligini oshiradigan shkalaning moslashtirilgan variantini ishlab chiqishga asos bo‘lishi isbotlangan;
ilk bor tug‘ma glaukomada ko‘z ichki bosimi ko‘rsatkichlari va shox parda epiteliysida morfologik o‘zgarishlar kelib chiqishi sababli ishlab chiqilgan klinik-sitologik sxema glaukomatoz keratopatiyaning og‘irlik darajasini ob’ektiv baholash, shox pardaning keyingi holati va o‘tkazilayotgan davolash samaradorligini bashoratlashga imkon yaratishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Tug‘ma glaukoma bilan kasallangan bolalarda glaukomatoz keratopatiyani tashxislash va davolashda kompleks yondashuv bo‘yicha olingan ilmiy natijalari asosida (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashning 2026 yil 26 maydagi 08/10-sonli xulosasi):
birinchi ilmiy yangilik: tug‘ma glaukomali bolalarda operatsiyadan keyingi ilk va uzoq muddatlarda shox pardadagi o‘zgarishlarning yaqqolligi va uning oftal`motonus darajasi bilan o‘zaro bog‘liqligi sababli shox parda keratopatiyasi tuzilmasida engil va o‘rtacha darajadagi o‘zgarishlar ustunlik qilishi aniqlangan. Shu bo‘yicha «Bolalarda rebaund tonometri yordamida ko‘z ichki bosimini o‘lchash usuli», «Bolalarda keratoprotektorlar yordamida glaukomatoz keratopatiyani konservativ davolash» «Shox parda kasalliklarida impression sitologiya o‘tkazish va natijalarni talqin qilish usuli» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent davlat tibbiyot universiteti muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2026 yil 25 fevraldagi №02-26/976-t-sonli, №02-26/978-t-sonli, va №02-26/979-t-sonli xulosalari). Mazkur takliflar Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazi Buxoro filiali bo‘yicha 14.03.2026 yildagi №19-sonli va Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazi Termiz filiali bo‘yicha 16.03.2026 yildagi 8-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2026 yil 12 maydagi №08/10-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi tug‘ma glaukoma bilan kasallangan bolalarda glaukomatoz keratopatiyani tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi. Iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazining Buxoro va Termiz filiallari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida bolalarda rebaund tonometri yordamida ko‘z ichki bosimini o‘lchash, keratoprotektorlar yordamida glaukomatoz keratopatiyani konservativ davolash va shox parda kasalliklarida impression sitologiya o‘tkazish va natijalarni talqin qilish usullarini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish xisobiga xar bil usuldan mos ravishda 475000 so‘m, 70000 so‘m va 20000 so‘m iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi. Xulosa: bolalarda operatsiyadan keyingi ilk va uzoq muddatlarda keratopatiya tuzilmasida engil va o‘rtacha darajadagi o‘zgarishlar ustunlik qilishi, shox parda va ko‘z ichki bosimi holati o‘zgarishlari bilan o‘zaro bog‘liqlikligi asoslangan;
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor tug‘ma glaukomali bolalarda glaukomatoz keratopatiyaning I–II darajalarida ko‘z ichki bosimining rebaund va applanatsion tonometriyasi natijalari bilan qiyoslanadigan darajadaligi, III darajasida o‘lchovlar aniqligi pasayishi va IV darajasida esa natijalar ishonchsiz bo‘lib qolishi sababli rebauend tonometriya ko‘rsatkichlarini davolash taktikasida qo‘llanilishi mumkin emasligi isbotlangan. Shu bo‘yicha «Bolalarda rebaund tonometri yordamida ko‘z ichki bosimini o‘lchash usuli», «Bolalarda keratoprotektorlar yordamida glaukomatoz keratopatiyani konservativ davolash» «Shox parda kasalliklarida impression sitologiya o‘tkazish va natijalarni talqin qilish usuli» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent davlat tibbiyot universiteti muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2026 yil 25 fevraldagi №02-26/976-t-sonli, №02-26/978-t-sonli, va №02-26/979-t-sonli xulosalari). Mazkur takliflar Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazi Buxoro filiali bo‘yicha 14.03.2026 yildagi №19-sonli va Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazi Termiz filiali bo‘yicha 16.03.2026 yildagi 8-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2026 yil 12 maydagi №08/10-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi tug‘ma glaukoma bilan kasallangan bolalarda glaukomatoz keratopatiyani tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi. Iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazining Buxoro va Termiz filiallari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida bolalarda rebaund tonometri yordamida ko‘z ichki bosimini o‘lchash, keratoprotektorlar yordamida glaukomatoz keratopatiyani konservativ davolash va shox parda kasalliklarida impression sitologiya o‘tkazish va natijalarni talqin qilish usullarini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish xisobiga xar bil usuldan mos ravishda 475000 so‘m, 70000 so‘m va 20000 so‘m iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi. Xulosa: bolalarda glaukomatoz keratopatiyaning I–II darajalarida rebaund tonometri ko‘z ichki bosimi Applanatsiontonometriyasi natijalari bilan qiyoslanadigan darajadaligi, III darajasida o‘lchovlar aniqligi pasayishi va IV darajasida esa natijalar ishonchsiz bo‘lib qolishi sababli davolash taktikasini belgilash uchun qo‘llanilishi mumkin emasligi asoslangan;
uchinchi ilmiy yangilik: birlamchi tug‘ma glaukomada shox parda epiteliysidagi sitologik o‘zgarishlar va uning xiralashuvi klinik darajalari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqligi sababli tashxislashning ob’ektiv impression sitologiya usuli glaukomatoz keratopatiyaning to‘rt darajasini ham differensirlash imkonini berishi aniqlangan. Shu bo‘yicha «Bolalarda rebaund tonometri yordamida ko‘z ichki bosimini o‘lchash usuli», «Bolalarda keratoprotektorlar yordamida glaukomatoz keratopatiyani konservativ davolash» «Shox parda kasalliklarida impression sitologiya o‘tkazish va natijalarni talqin qilish usuli» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent davlat tibbiyot universiteti muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2026 yil 25 fevraldagi №02-26/976-t-sonli, №02-26/978-t-sonli, va №02-26/979-t-sonli xulosalari). Mazkur takliflar Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazi Buxoro filiali bo‘yicha 14.03.2026 yildagi №19-sonli va Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazi Termiz filiali bo‘yicha 16.03.2026 yildagi 8-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2026 yil 12 maydagi №08/10-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi tug‘ma glaukoma bilan kasallangan bolalarda glaukomatoz keratopatiyani tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi. Iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazining Buxoro va Termiz filiallari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida bolalarda rebaund tonometri yordamida ko‘z ichki bosimini o‘lchash, keratoprotektorlar yordamida glaukomatoz keratopatiyani konservativ davolash va shox parda kasalliklarida impression sitologiya o‘tkazish va natijalarni talqin qilish usullarini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish xisobiga xar bil usuldan mos ravishda 475000 so‘m, 70000 so‘m va 20000 so‘m iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi. Xulosa: shox parda o‘zgarishlari og‘irlik darajasini baholashda qo‘llanilgan tashxislashning ob’ektiv impression sitologiya usuli shox parda epiteliysidagi sitologik o‘zgarishlar bilan uning xiralashuvi klinik darajalari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni va glaukomatoz keratopatiyaning to‘rt darajasini differensirlash imkonini berishi asoslangan;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: glaukomatoz keratopatiyali bolalarda kasallikning avj oluvchi shakllarida baholashning uch bosqichli tizimi epiteliyning og‘ir strukturaviy o‘zgarishlarini to‘liq aks ettirmasligi sababli tashxislash aniqligi va amaliy qo‘llash qulayligini oshiradigan shkalaning moslashtirilgan variantini ishlab chiqishga asos bo‘lishi isbotlangan. Shu bo‘yicha «Bolalarda rebaund tonometri yordamida ko‘z ichki bosimini o‘lchash usuli», «Bolalarda keratoprotektorlar yordamida glaukomatoz keratopatiyani konservativ davolash» «Shox parda kasalliklarida impression sitologiya o‘tkazish va natijalarni talqin qilish usuli» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent davlat tibbiyot universiteti muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2026 yil 25 fevraldagi №02-26/976-t-sonli, №02-26/978-t-sonli, va №02-26/979-t-sonli xulosalari). Mazkur takliflar Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazi Buxoro filiali bo‘yicha 14.03.2026 yildagi №19-sonli va Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazi Termiz filiali bo‘yicha 16.03.2026 yildagi 8-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2026 yil 12 maydagi №08/10-sonli). Ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi tug‘ma glaukoma bilan kasallangan bolalarda glaukomatoz keratopatiyani tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi. Iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazining Buxoro va Termiz filiallari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida bolalarda rebaund tonometri yordamida ko‘z ichki bosimini o‘lchash, keratoprotektorlar yordamida glaukomatoz keratopatiyani konservativ davolash va shox parda kasalliklarida impression sitologiya o‘tkazish va natijalarni talqin qilish usullarini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish xisobiga xar bil usuldan mos ravishda 475000 so‘m, 70000 so‘m va 20000 so‘m iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi. Xulosa: bolalarda kasallikning avj oluvchi shakllarida baholashning uch bosqichli tizimi epiteliyning og‘ir strukturaviy o‘zgarishlarini to‘liq aks ettirmasligi sababli tashxislash aniqligi va amaliy qo‘llash qulayligini oshiradigan Nelson shkalasining modifikatsiyalangan variantini ishlab chiqishga asos bo‘lishi asoslangan;
beshinchi ilmiy yangilik: ilk bor tug‘ma glaukomada ko‘z ichki bosimi ko‘rsatkichlari va shox parda epiteliysida morfologik o‘zgarishlar kelib chiqishi sababli ishlab chiqilgan klinik-sitologik sxema glaukomatoz keratopatiyaning og‘irlik darajasini ob’ektiv baholash, shox pardaning keyingi holati va o‘tkazilayotgan davolash samaradorligini bashoratlashga imkon yaratishi isbotlanganligi bo‘yicha «Bolalarda rebaund tonometri yordamida ko‘z ichki bosimini o‘lchash usuli», «Bolalarda keratoprotektorlar yordamida glaukomatoz keratopatiyani konservativ davolash» «Shox parda kasalliklarida impression sitologiya o‘tkazish va natijalarni talqin qilish usuli» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent davlat tibbiyot universiteti muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2026 yil 25 fevraldagi №02-26/976-t-sonli, №02-26/978-t-sonli, va №02-26/979-t-sonli xulosalari). Mazkur takliflar Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazi Buxoro filiali bo‘yicha 14.03.2026 yildagi №19-sonli va Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazi Termiz filiali bo‘yicha 16.03.2026 yildagi 8-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2026 yil 12 maydagi №08/10-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi tug‘ma glaukoma bilan kasallangan bolalarda glaukomatoz keratopatiyani tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi. Iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Respublika ixtisoslashtirilgan ko‘z mikroxirurgiyasi ilmiy-amaliy markazining Buxoro va Termiz filiallari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida bolalarda Rebaund tonometri yordamida ko‘z ichki bosimini o‘lchash, keratoprotektorlar yordamida glaukomatoz keratopatiyani konservativ davolash va shox parda kasalliklarida impression sitologiya o‘tkazish va natijalarni talqin qilish usullarini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish xisobiga xar bil usuldan mos ravishda 475000 so‘m, 70000 so‘m va 20000 so‘m iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi. Xulosa: ko‘z ichki bosimi ko‘rsatkichlari va shox parda epiteliysidagi morfologik o‘zgarishlar asosida ishlab chiqilgan glaukomatoz keratopatiya darajasini baholashning klinik-sitologik sxemasi tug‘ma glaukomada kasallikning og‘irlik darajasini ob’ektiv baholash, shox pardaning keyingi holati va o‘tkazilayotgan davolash samaradorligini bashoratlashga imkon yaratishi asoslangan.
