Хайдаров Фаррух Нуритдиновичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
 Диссертация мавзуси: “Қорин бўшлиғининг чандиқ касаллиги ва чандиқли ичак тутилишининг диагностикаси, профилактикаси ва жарроҳлик давосини мақбуллаштириш” ихтисослик шифри: 14.00.27 – Хирургия; 14.00.36 – Аллергология ва иммунология  (тиббиёт фанлари)
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам:  B2025.4.DSc/Tib1450.
Илмий маслаҳатчи: Хамдамов Бахтиёр Зарифович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти ҳузуридаги DSc.06/2025.27.12.Tib.05.03 рақамли илмий кенган асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Сафоев Бакодир Барноевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Муслимов Гурбанхан Фатали угли, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Озарбайжон Республикаси); Набиева Умида Пулатжановна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.  
Етакчи ташкилот: Самарканд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: қорин бўшлиғи чандиқ касаллиги ва чандиқли ичак тутилиши ривожланиши ҳамда авж олишининг иммунопатогенетик механизмларига асосланган даволаш-ташхислаш ва профилактика комплексини ишлаб чиқиш орқали ушбу беморларни даволаш натижаларини яхшилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
қорин бўшлиғи чандиқларининг шаклланиш жараёнида икки хил барқарор морфологик тип — нозик ва зич чандиқлар мавжудлиги кузатилиб, нозик чандиқлар коллаген III нинг устунлиги (56,7±5,9%), α-SMA экспрессиясининг чекланганлиги (28,3±4,2%) ҳамда паст васкуляризация (CD31⁺ 21,4±3,5% дан ошмаслиги) билан тавсифланиши, зич чандиқлар эса коллаген I нинг устунлиги (62,5±5,4%), α-SMA нинг юқори экспрессияси (61,2±6,7%) ва ривожланган томирлар тармоғи (CD31⁺ 48,3±6,2% гача) билан характерланиши аниқланган;
чандиқ жараёнининг зич морфологик тури доимий цитокин номутаносиблиги билан кечиши исботланиб, бунда IL-6 даражасининг 40 pg/ml дан ошиши, TGF-β1 нинг 200 pg/ml дан юқорилаши, VEGF нинг 100 pg/ml га яқинлашиши ҳамда IL-10 миқдорининг 15–16 pg/ml гача пасайиши кузатилиши, бўшашган чандиқлар эса IL-6 ва TGF-β1 нинг мўътадил ошиши, IL-10 даражасининг 20 pg/ml дан юқори сақланиши ҳамда Col3a1 генининг устун экспрессияси билан тавсифланиши аниқланган;
илк бор зич морфологик чандиқ тўқимаси тури фибриноген даражасининг 5 g/l дан юқори бўлиши, D-димернинг 350 ng/ml дан ортиқ барқарор ошиши, PAI-1 миқдорининг 1,5–2 баробар кўпайиши ҳамда tPA фаоллигининг 7 pg/ml дан паст даражада сақланиши билан тавсифланиши, мазкур ўзгаришлар фибрин каркасининг узоқ муддат сақланиб қолиши ва унинг зич фиброз чандиқ матрицасига трансформацияланиши учун патогенетик шароит яратиши исботланган;
илк бор зич конгломератларнинг шаклланиши tPA экспрессияси сусайиши фонида Col1a1, Tgfb1, Timp1 ва Serpine1 генларининг фаоллашуви билан боғлиқлиги асосида, 11 та клиник, иммунологик, биокимёвий ва молекуляр-генетик предикторларни интеграцияловчи PAS (Peritoneal Adhesion Score) башоратлаш шкаласи ишлаб чиқилиб ушбу моделнинг юқори диагностик самарадорлиги (AUC=0,861), сезгирлиги 86,8% ва ўзига хослиги 84,5% ни ташкил этиши исботланган. 
ишлаб чиқилган алгоритмдан фойдаланиш оғир операциядан кейинги асоратлар ривожланиш хавфини 2 мартадан ортиқ камайтириши, леталлик кўрсаткичини 40% га пасайтириши, стационар даволаниш муддатини 3–4 кунга қисқартириши, рецидивлар ва такрорий операциялар сонини деярли икки баробар камайтириши ҳамда беморларнинг ҳаёт сифати ва ижтимоий фаоллигини яхшилаши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиғи бўйича 2026-йил 20–апрелдаги №06/01 сон хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: қорин бўшлиғи чандиқлари шаклланишида иккита барқарор морфологик тур (юмшоқ ва зич) аниқланиши белгиланди. Юмшоқ чандиқлар III тур коллаген устунлиги (56,7±5,9%), α-SMA экспрессиясининг чекланганлиги (28,3±4,2%) ва кучсиз васкуляризация (CD31⁺ 21,4±3,5% дан кўп бўлмаган) билан тавсифланади. Зич чандиқлар эса I тур коллагеннинг доминантлиги (62,5±5,4%), α-SMA экспрессиясининг яққоллиги (61,2±6,7%) ва ривожланган томирлар тармоғи (CD31⁺ 48,3±6,2% гача) билан ажралиб турди. Илмий янгиликнинг аҳамияти: Фиброзли қайта моделлаштиришнинг турли босқичлари ва механизмларини акс эттирувчи чандиқ жараёнининг морфологик гетерогенлиги кўрсатиб берилди, бу эса прогноз қилиш ва даволашга дифференциаллашган ёндашувни асослаб беради. Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорий этилиши: тадқиқот натижалари РШТЁИМ Навоий филиалида (30.12.2025-й., №165 сонли Буйруқ), РШТЁИМ Наманган филиалида (29.12.2025-й. №305/7-сонли Буйруқ) ҳамда РШТЁИМ Сирдарё филиалида (29.12.2025 № 191-сон) амалиётга тадбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: чандиқ турларини дифференциация қилиш (ўзаро фарқлаш) асоратлар ва рецидивлар частотасини камайтириш, реабилитация муддатларини қисқартириш ҳамда беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: Госпитализация давомийлигини ўртача 2–3 кунга қисқартириш бир нафар бемор ҳисобига тахминан 500000–700000 сўм иқтисод қилинишини таъминлайди. Хулоса: чандиқларнинг иккита морфологик турини ажратиш беморларни олиб боришда персоналлаштирилган ёндашув зарурлигини асослайди ва мақсадли антифибротик терапия учун имкониятлар очади.
иккинчи илмий янгилик: чандиқ жараёнининг зич морфологик тури яққол цитокин дисбаланси билан кечиши исботланди: бунда IL-10 нинг 15–16 пг/мл гача камайиши фонида IL-6 нинг 40 пг/мл дан юқори ортиши, TGF-β1 нинг 200 пг/мл дан юқори кўтарилиши ва VEGF нинг 100 пг/мл гача етиши кузатилади. Юмшоқ тур учун IL-6 ва TGF-β1 нинг мўътадил ортиши, IL-10 даражасини 20 пг/мл дан юқори сақланиши ва Col3a1 нинг устувор экспрессияси хос бўлиб, бу фибротик фаолликнинг камроқ яққоллигини акс эттиради. Илмий янгиликнинг аҳамияти: чандиқларнинг турли морфологик турлари шаклланишида цитокинлар профилининг асосий роли аниқланди, бу эса мазкур кўрсаткичларни фиброз авж олишининг прогностик маркерлари сифатида қараш имконини беради. Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорий этилиши: тадқиқот натижалари РШТЁИМ Навоий филиалида (30.12.2025-й., №165 сонли Буйруқ), РШТЁИМ Наманган филиалида (29.12.2025-й. №305/7-сонли Буйруқ) ҳамда РШТЁИМ Сирдарё филиалида (29.12.2025 № 191-сон) амалиётга тадбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: нохуш цитокин профилини эрта идентификация қилиш зич чандиқлар шаклланиши хавфини камайтиришга, асоратлар частотасини пасайтиришга ва даволаш натижаларини яхшилашга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: цитокин статусини прогностик баҳолаш такрорий аралашувлар частотасини камайтириш ва даволаниш давомийлигини қисқартириш имконини беради, бу эса бир нафар бемор ҳисобига қарийб 600000–800000 сўм атрофида иқтисод қилинишини таъминлайди. Хулоса: чандиқларнинг турли турларида аниқланган цитокин дисбаланси фиброз жараёнини эрта прогноз қилиш ва патогенетик йўналтирилган коррекциялаш (мувофиқлаштириш) имкониятини асослаб беради.
учинчи илмий янгилик: илк бор зич морфологик чандиқ тўқимаси тури фибриноген даражасининг 5 g/l дан юқори бўлиши, D-димернинг 350 ng/ml дан ортиқ барқарор ошиши, PAI-1 миқдорининг 1,5–2 баробар кўпайиши ҳамда tPA фаоллигининг 7 pg/ml дан паст даражада сақланиши билан тавсифланиши, мазкур ўзгаришлар фибрин каркасининг узоқ муддат сақланиб қолиши ва унинг зич фиброз чандиқ матрицасига трансформацияланиши учун патогенетик шароит яратиши исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: зич чандиқлар шаклланишида фибринолиз дисбалансининг патогенетик роли аниқланди, бу эса гемостаз кўрсаткичларини фиброз жараёни авж олиши хавфининг маркерлари сифатида қараш имконини беради. Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорий этилиши: тадқиқот натижалари РШТЁИМ Навоий филиалида (30.12.2025-й., №165 сонли Буйруқ), РШТЁИМ Наманган филиалида (29.12.2025-й. №305/7-сонли Буйруқ) ҳамда РШТЁИМ Сирдарё филиалида (29.12.2025 № 191-сон) амалиётга тадбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: фибринолиз бузилишларини эрта ташхислаш зич чандиқлар шаклланиши частотасини камайтириш, асоратлар хавфини пасайтириш ва даволаш натижаларини яхшилаш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: гемостаз кўрсаткичларини назорат қилиш ва бузилишларни ўз вақтида коррекциялаш такрорий операциялар частотасини ҳамда госпитализация давомийлигини қисқартириш имконини беради, бу эса бир нафар бемор ҳисобига тахминан 700000–900000 сўм атрофида иқтисод қилинишини таъминлайди. Хулоса: гемостаз тизимида аниқланган бузилишлар зич чандиқлар шаклланишида фибринолиз дисбалансининг етакчи ролини асослайди ва фиброзли қайта моделлаштириш (ремоделизация)нинг патогенетик йўналтирилган профилактикаси учун имкониятлар очади.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор зич конгломератларнинг шаклланиши tPA экспрессияси сусайиши фонида Col1a1, Tgfb1, Timp1 ва Serpine1 генларининг фаоллашуви билан боғлиқлиги асосида, 11 та клиник, иммунологик, биокимёвий ва молекуляр-генетик предикторларни интеграцияловчи PAS (Peritoneal Adhesion Score) башоратлаш шкаласи ишлаб чиқилиб ушбу моделнинг юқори диагностик самарадорлиги (AUC=0,861), сезгирлиги 86,8% ва ўзига хослиги 84,5% ни ташкил этиши исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: фиброгенезнинг координициялашган (ўзаро мувофиқлашган) фаоллашувини ва фибринолитик тизимнинг сусайишини акс эттирувчи зич чандиқлар шаклланишининг молекуляр-генетик механизмлари аниқланди, бу эса мазкур генларни патогенетик терапия учун потенциал нишонлар сифатида қараш имконини беради. Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорий этилиши: тадқиқот натижалари РШТЁИМ Навоий филиалида (30.12.2025-й., №165 сонли Буйруқ), РШТЁИМ Наманган филиалида (29.12.2025-й. №305/7-сонли Буйруқ) ҳамда РШТЁИМ Сирдарё филиалида (29.12.2025 № 191-сон) амалиётга тадбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: зич чандиқлар шаклланишининг молекуляр механизмларини тушуниш чандиқ жараёнининг оғир шакллари учраши частотасини камайтиришга ва клиник натижаларни яхшилашга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: чандиқ жараёнини прогноз қилиш ва профилактика қилишда молекуляр-йўналтирилган ёндашувни қўллаш асоратлар ва такрорий аралашувлар сонини камайтириш ҳисобига даволаш харажатларини пасайтириш имконини беради, бу эса бир нафар бемор ҳисобига қарийб 800000–1000000 сўм атрофида иқтисод қилинишини таъминлайди. Хулоса: зич чандиқлар шаклланишининг аниқланган молекуляр-генетик механизмлари таргет (мақсадли) антифибротик терапияни ва беморларни олиб боришнинг персоналлаштирилган стратегияларини ишлаб чиқиш истиқболларини асослаб беради.
бешинчи илмий янгилик: ишлаб чиқилган алгоритмдан фойдаланиш оғир операциядан кейинги асоратлар ривожланиш хавфини 2 мартадан ортиқ камайтириши, леталлик кўрсаткичини 40% га пасайтириши, стационар даволаниш муддатини 3–4 кунга қисқартириши, рецидивлар ва такрорий операциялар сонини деярли икки баробар камайтириши ҳамда беморларнинг ҳаёт сифати ва ижтимоий фаоллигини яхшилаши исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: персоналлаштирилган стратификация ва патогенетик асосланган терапияга таянган интегратив ёндашувнинг юқори клиник самарадорлиги тасдиқланди, бу эса даволаш натижадорлигини сезиларли даражада оширади. Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорий этилиши: тадқиқот натижалари РШТЁИМ Навоий филиалида (30.12.2025-й., №165 сонли Буйруқ), РШТЁИМ Наманган филиалида (29.12.2025-й. №305/7-сонли Буйруқ) ҳамда РШТЁИМ Сирдарё филиалида (29.12.2025 № 191-сон) амалиётга тадбиқ этилди. Ижтимоий самарадорлиги: асоратлар ва рецидивлар частотасининг камайиши ногиронликни камайтириш, реабилитацияни тезлаштириш ва беморларнинг ҳаёт сифатини оширишга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: госпитализация муддатини 3–4 кунга қисқартириш ва такрорий операциялар сонини камайтириш бир нафар бемор ҳисобига қарийб 1200000–1800000 сўм атрофида иқтисод қилинишини таъминлайди. Хулоса: ишлаб чиқилган алгоритмнинг исботланган клиник-иқтисодий самарадорлиги уни чандиқ касаллиги асоратлари ва рецидивлари профилактикасининг самарали воситаси сифатида амалий соғлиқни сақлаш тизимига кенг жорий этишни асослайди.