Махмудова Муаззам Собир қизининг
диссертация ҳимоясисиз селекция ютуғи (ихтиро патенти) асосида фалсафа доктори (PhD)
илмий даражасини бериш бўйича эълон матни
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Порей пиёзи (Аллиум поррум Л.)нинг қимматли хўжалик белгиларига эга нав намуналарини танлаш ва навини яратиш ҳамда ишлаб чиқаришга жорий қилиш”, 06.01.05 - Селекция ва уруғчилик (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.1.PhD/Qx1890.
Илмий раҳбар: Хамдамова Элнура Искандаровна, қишлоқ хўжалик фанлари номзоди, доцент.
Илмий-тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Самарқанд агроинновациялар ва тадқиқотлар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат муҳандислик ва агротехнологиялар университети, PhD.03/2025.27.12.Qx.14.01.
Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг (селекция ютуғи) ихтирога патенти: порей пиёзнинг “Экскалибур” нави (НАП 624).
II. Тадқиқотнинг мақсади қимматли хўжалик белгиларига эга бўлган, порей пиёзининг нав намуналарини танлаш ва янги навини яратиш ҳамда бирламчи уруғчилигини ташкил этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
республикамизнинг марказий минтақа (Самарқанд вилояти) иқлим шароитида порей пиёзининг четдан интродуксия қилинган “Мерлин”, “Бандит”, “Голиаф”, “Форрест”, “Мамонт”, “БИН 20”, “Танго”, “БГСН 62”, “Хобот слона”, “УГҲ 223”, “Аллигатор”, “Русский размер” ва “К - 104” нав намуналарининг морфобиологик ва қимматли хўжалик белгилари баҳоланган;
порей пиёзининг коллекция нав намуналарининг комплекс белгилари бўйича эртапишар бўлган 8 та, БГСН 62 (81 кун), БИН 20 (92 кун), Аллигатор (105 кун), УГҲ 223 (115 кун), Форрест (119 кун), Танго (130 кун), Голиаф (123 кун), Русский размер (121 кун) нав намуналарида биринчи теримгача бўлган давр 81 - 130 кун бўлган бўлса, андоза “Мерлин” навида эса 140 кун бўлганлиги кузатилди, бу эса андоза навга нисбатан 10 - 59 кунгача эртаги эканлиги аниқланган;
порей пиёзининг коллекция нав намуналарининг юқори ҳосилдор бўлган 5 та жумладан, УГҲ 223 (96,6 т/га), Форрест (88,6 т/га), К - 104 (87,6 т/га), БИН 20 (85,2 т/га) ва БГСН 62 (83,5 т/га) нав намуналари ажратиб олинди ҳамда умумий ҳосилдорлиги 83,5 - 96,6 т/га бўлиб андоза “Мерлин” (56,8 т/га) навига нисбатан 26,7 - 39,8 т/га ёки 47 - 70 фоизгача юқори эканлиги исботланган;
порей пиёзининг коллекция нав намуналарини етиштиришда энг юқори рентабелликка эга бўлган УГҲ 223 (188,1 %), БИН 20 (159,12 %) ва К - 104 (158,2 %) нав намуналари танлаб олинган бўлиб, ушбу нав намуналарида рентабеллик миқдори андоза “Мерлин” (73,69 %) навига нисбатан 84,51 - 114,41% гача юқори эканлиги аниқланган;
порей пиёзининг эртапишар, ҳосилдорлиги ва ҳосил сифати юқори янги “Экскалибур” нави яратилган ҳамда Интеллектуал мулк агентлигидан селекция ютуғига НАП 624 рақамли патент олинган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Кам тарқалган порей пиёзининг қимматли хўжалик белгиларига эга нав намуналарини танлаш ва навини яратиш ҳамда ишлаб чиқаришга жорий қилиш бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари асосида:
Порей пиёзи (Аллиум поррум Л.) нинг янги “Экскалибур” нави Самарқанд вилоятида жами 9.8 гектар майдонда жумладан, Ургут туманидаги “Нурмат Хамро Олтин Замин баракаси” фермер хўжалигида 1,1 гектар майдонга, “Баходир Бахром Равот Рахмон” фермер хўжалигида 1,0 гектар, “Жамолиддин Ахмедов Фарида Нурлари” фермер хўжалигида 1,3 гектар жами туман бўйича 3.4 гектарда жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий маркази томонидан 2026 - йил 8 - майда берилган 05/06 - 04 - 474 - сон маълумотномаси). Натижада, порей пиёзининг “Экскалибур” навидан тумандаги “Жамолиддин Ахмедов Фарида Нурлари” фермер хўжалигида гектаридан ўртача 59,5 тонна ҳосил олиниб, порей пиёзининг “Мерлин” навига нисбатан 28,5 т/га юқори бўлгани ҳолда рентабеллик даражаси 191,2 фоизга кўтарилишига ҳамда гектаридан 104,9 млн сўм соф даромад олишга эришилган;
Булунғур туманидаги “Бахтиёр Хайитов Булунғур БХБ” фермер хўжалигида
1,0 гектар, “Хабиев Шохрух Ери” фермер хўжалигида 1,0 гектар, “Ибрагимов Абдурашит даласи” фермер хўжалигида 1,1 гектар жами туман бўйича 3.1 гектарда жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий маркази томонидан 2026 - йил 8 - майда берилган 05/06 - 04 - 474 - сон маълумотномаси). Натижада, порей пиёзининг “Экскалибур” навидан Самарқанд вилояти Булунғур тумани “Бахтиёр Хайитов Булунғур БХБ” фермер хўжалигида гектаридан ўртача 59,2 тонна ҳосил олиниб, порей пиёзининг “Мерлин” навига нисбатан 28,8 т/га юқори бўлди ва рентабеллик даражаси 190,9 фоизга ошди;
Жомбой туманидаги “Равшан” фермер хўжалигида 1,2 гектар, “Эъзоза Худойқулова даласи” фермер хўжалигида 1,3 гектар, “Жонгелди” фермер хўжалигида 0,8 гектар, туман бўйича жами 3,3 гектар майдонга амалиётга жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий маркази томонидан 2026 - йил 8 - майда берилган 05/06 - 04 - 474 - сон маълумотномаси). Натижада, порей пиёзининг “Экскалибур” навидан Самарқанд вилояти Жомбой тумани “Эъзоза Худойқулова даласи” фермер хўжалигида гектаридан ўртача 59,7 тонна ҳосил олиниб, порей пиёзининг “Мерлин” навига нисбатан 28,2 т/га юқори бўлгани ҳолда рентабеллик даражаси 192,9 фоизга кўтарилишига эришилди ҳамда гектаридан 105,5 млн сўм соф даромад олинди.