Курбонмуратов Аброр Абдурашидовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
 

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Лингвистик экспертизада экстремистик матнни категориялаштириш ва авторизациялаш”, 10.00.11 – Амалий ва компютер лингвистикаси  (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.4.PhD/Fil3033.
Илмий раҳбар: Менглиев Бахтиёр Ражабович, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01 (бир марталик илмий кенгаш). 
Расмий оппонентлар: Нормаматов Султонбек Эрмаматович, филология фанлари доктори, профессор; Уринбоева Дилбар Базаровна, филология фанлари доктори, профессор.
 Етакчи ташкилот: Қарши давлат университети
  Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
  II.Тадқиқотнинг мақсади экстремистик матнларнинг структур хусусиятларини очиш, лингвистик хусусиятларини асослаш, экстремистик матнларни лингвистик экспертиза қилишнинг асос ва мезонларини ишлаб чиқишдан иборат.  
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ЭМни лингвистик экспертиза қилишда сиёсий ва лингвистик жиҳатлар мавжудлиги аниқланиб, экстремистик ва экстремал матн атамаларининг фарқлари мисоллар орқали асосланган; 
ЭМдаги лексик, морфологик, синтактик бирликлар қўлланилиш частотаси далилланиб, ЭМнинг фундаментализм, шовинизм, ирқчилик тарғиботига қаратилган матнлардан лингвистик ва прагматик хусусиятларга кўра фарқланиши далилланган; 
ЭМни лингвистик, прагматик, социал, сиёсий хусусиятларга кўра диний, ижтимоий, сиёсий сингари турларга ажратиш лозимлиги асосланган; ЭМнинг тадқиқ этилишида социолингвистик омилларнинг таʼсири аниқланиб, жамиятдаги ижтимоий-сиёсий, иқтисодий, демографик ва маданий омилларнинг тилга таʼсири ва ЭМда намоён бўлиш шакллари мисоллар орқали очиб берилган; 
ЭМ лингвистик экспертизасида муаллифнинг белгиларни аниқлашнинг ҳудудий, ёш, гендер мезонлари ишлаб чиқилган. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Лингвистик экспертизада экстремистик матнни категориялаштириш ва авторизациялаш мавзусида олиб борилган илмий тадқиқот натижалари асосида:
Лингвистик экспертизада экстремистик матнни категориялаштириш  ва авторизациялаш тадқиқи бўйича олинган натижалар асосида: ЭМни лингвистик экспертиза қилишда сиёсий ва лингвистик жиҳатлар мавжудлиги аниқланганиб, экстремистик ва экстремал матн атамаларининг фарқлари мисоллар орқали асосланганига оид хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022–2024-йилларда амалга оширилган ИЛ-402104209 рақамли «Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле Транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш» номли лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 13-мартдаги 01/4-924-сон маълумотномаси). Натижада ЭМ стилистик ва синтактик хусусиятларини таҳлил қилиш, муаллиф идентификациясининг лингвистик моделлари, ЭМни автоматик аниқлаш ва анализ қилиш алгоритмларини ишлаб чиқишга доир қарашларнинг мазмунан бойишига эришилган;
экстремистик матннинг  сиёсий лексика билан воқеланиши глобал сиёсий ўзгаришлар билан боғлиқлиги, барқарор, динамик тараққиёт натижасида вужудга келиши, ижтимоий-сиёсий муҳитга мослашувчанлик имконияти тилда қўлланилаётган, инсон психикасига таъсир даражаси юқори бўлган жиҳод, адолат, кураш, душман, ҳамжиҳатлик, бирдамлик каби бирликларда намоён бўлишига доир хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2020–2023-йилларда амалга оширилган АМ-ФЗ-201908172 рақамли «Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш» номли лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 12-мартдаги 01/4-923-сон маълумотномаси). Натижада ЭМнинг лингвистик экспертизаси, муаллифлик идентификацияси ва экстремистик дискурс таҳлил методикаси, синтактик-прагматик структурани ажратиш ва баҳолаш мезонларини ишлаб чиқишга доир маʼлумотларнинг мукаммаллашувига эришилган;
ЭМдаги лексик, морфологик, синтактик бирликлар қўлланилиш частотаси асосланганига, ЭМнинг фундаментализм, шовинизм, ирқчилик тарғиботига қаратилган матнлардан лингвистик ва прагматик хусусиятларга кўра фарқланиши далилланганига оид хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022–2024-йилларда амалга оширилган ИЛ-402104209 рақамли «Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле Транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш» номли лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 13-мартдаги 01/4-924-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа материаллари ЭМдаги лексик, морфологик, синтактик бирликлар қўлланилиш частотаси асосланганига оид илмий хулосалар билан бойитилган;
ЭМ шаклланишида социолингвистик омиллар таъсири, жамиятдаги ижтимоий-сиёсий, иқтисодий, демографик ва маданий омилларнинг тилга таъсирига доир хулосалардан Сурхондарё вилояти «Ишонч» МЧЖ томонидан 2024-йил 15-май куни эфирга узатилган кўрсатуви  дастурини тайёрлашда фойдаланилган (Сурхондарё вилояти «Ишонч» МЧЖ телерадиокомпаниясининг  2024-йил 15-майдаги маълумотномаси). Натижада ЭМни баҳолаш, хавф даражасини аниқлаш, тил бирликлари орқали риторик шаклланишни таҳлил қилиш, кўрсатув контентини илмий тавсияларга асосланган ҳолда ишлаб чиқиш ва оммавий хабардорликни оширишга доир тадбирлар сифат жиҳатидан яхшиланишига эришилган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish