Baymuratova Aziza Chori qizining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlari reabilitatsiyasida ul`tratovush tekshiruvi usullarini optimallashtirish», 14.00.12 – Tibbiy reabilitologiya, 14.00.19 – Klinik radiologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yhatga olingan raqam: B2025.4.PhD/Tib5552.
Ilmiy rahbarlar: Ochilov Ulug‘bek Usmanovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Xamidov Obid Abduraxmanovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Samarqand davlat tibbiyot universiteti huzuridagi DSc.06/2025.27.12.Tib.17.04 raqamli ilmiy kengash asosidagi bir martalik ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: Mavlyanova Zilola Farxadovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Ismailova Munojat Xayotovna, tibbiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: I.K.Axunbaev nomidagi Qirg‘iziston davlat tibbiyot akademiyasi.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlari reabilitatsiyasida ul`tratovush tekshiruvi usullarini optimallashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlaridan keyingi reabilitatsiyada ul`tratovush tekshiruvi (UTT) natijalari magnit-rezonans tomografiya ma’lumotlari bilan qiyosiy tahlil qilinib, uning diagnostik samaradorligi 61–84 % ni tashkil etishi va dinamik monitoring usuli sifatida yuqori samaradorlikka egaligi asoslangan;
menisk va xochsimon bog‘lamlar shikastlanishlari reabilitatsiyasida struktura-funksional tiklanishni baholash uchun UTTga asoslangan diagnostik mezonlarning aniqligi 85–92 % gacha oshirishi isbotlangan;
UTT asosida ishlab chiqilgan reabilitatsion yondashuv qo‘llanilishi natijasida tiklanish jarayoni tezlashishi, reabilitatsiya muddati 20–25 % ga qisqarishi va posttravmatik asoratlar xavfi kamayishi ilmiy jihatdan asoslangan;
UTT ma’lumotlariga asosida ishlab chiqilgan dinamik kuzatuvga asoslangan individuallashtirilgan reabilitatsiya qo‘llanilishi natijasida bemorlar hayot sifati ko‘rsatkichlarining (Lachman Test, Anterior Drawer Test, Lysholm Knee Scoring Scale, Tegner Activity Scale, McMurray Test) 30 % gacha ortishi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarini joriy qilinishi. 
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 12 yanvardagi 1-sonli xulosasiga ko‘ra, ilmiy-tadqiqot ishlari natijalarini amaliyotga joriy etish bo‘yicha quyidagilar aniqlangan:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlaridan keyingi reabilitatsiyada ul`tratovush tekshiruvi (UTT) natijalari magnit-rezonans tomografiya ma’lumotlari bilan qiyosiy tahlil qilinib, uning diagnostik samaradorligi 61–84 % ni tashkil etishi va dinamik monitoring usuli sifatida yuqori samaradorlikka egaligi asoslangan. Bu bo‘yicha takliflar Samarqand davlat tibbiyot universitetining 2025-yil 28-maydagi №10-son Ilmiy kengashi tomonidan tasdiqlangan “Tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlari reabilitatsiyasida ul`tratovush diagnostikasining roli” va “Tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlari tashhisotida ul`tratovush diagnostikasining ahamiyati” nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuninga singdirilgan. Bu bo‘yicha Navoiy viloyati nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va protezlash markazi amaliyotiga 01.07.2025 yildagi 25-26-t-sonli buyruq, Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi amaliyotiga 04.08.2025 yildagi 21-22-t-sonli buyruq, Samarqand davlat tibbiyot universiteti huzuridagi reabilitologiya va sport tibbiyoti ilmiy tadqiqot instituti amaliyotiga 06.10.2025 yildagi 30/1-30/2-sonli buyrug‘i bilan amaliyotga joriy qilingan. Ijtimoiy samaradorligi: ul`tratovush tekshiruvi orqali shikastlanishning aniq baholanishi reabilitatsiyaga o‘z vaqtida va to‘g‘ri yo‘naltirish imkonini oshirdi. Natijada: og‘riq intensivligi 40–50% gacha kamaydi, harakat funksiyasining tiklanishi 35–45% gacha tezlashdi, reabilitatsiyada kechikkan holatlar 30%ga qisqardi, faol hayotga qaytish muddati 25–30% ga qisqardi. Bu aholining jismoniy faolligini saqlash va nogironlik xavfini kamaytirishda muhim ijtimoiy samara berdi. Iqtisodiy samaradorligi: UTTning arzon va takroriy qo‘llaniladigan usul sifatida reabilitatsiyada joriy etilishi ortiqcha tekshiruvlar va keraksiz muolajalar ulushini 25–30% gacha kamaytirdi. Patologik o‘zgarishlarni aniq baholash reabilitatsiya kursi davomiyligining optimallashuviga olib kelib, umumiy davolash xarajatlarini 20–25%ga qisqartirdi. Qimmat tashxis usullariga ehtiyojning kamayishi iqtisodiy yukni 35–40% gacha pasaytirishga imkon berdi. Xulosa: ul`tratovush tekshiruvi tizza bo‘g‘imi ichki tuzilmalari shikastlanishlari reabilitatsiyasida patologik o‘zgarishlarni aniq baholash va dinamik nazorat qilish imkonini berib, reabilitatsiya samaradorligini oshiradi va bemorlarning tiklanish jarayonini tezlashtiradi.
ikkinchi ilmiy yangilik: menisk va xochsimon bog‘lamlar shikastlanishlari reabilitatsiyasida struktura-funksional tiklanishni baholash uchun UTTga asoslangan diagnostik mezonlarning aniqligi 85–92 % gacha oshirishi isbotlangan. Bu bo‘yicha takliflar Samarqand davlat tibbiyot universitetining 2025-yil 28-maydagi №10-son Ilmiy kengashi tomonidan tasdiqlangan “Tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlari reabilitatsiyasida ul`tratovush diagnostikasining roli” va “Tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlari tashhisotida ul`tratovush diagnostikasining ahamiyati” nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuninga singdirilgan. Bu bo‘yicha Navoiy viloyati nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va protezlash markazi amaliyotiga 01.07.2025 yildagi 25-26-t-sonli buyruq, Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi amaliyotiga 04.08.2025 yildagi 21-22-t-sonli buyruq, Samarqand davlat tibbiyot universiteti huzuridagi reabilitologiya va sport tibbiyoti ilmiy tadqiqot instituti amaliyotiga 06.10.2025 yildagi 30/1-30/2-sonli buyrug‘i bilan amaliyotga joriy qilingan. Ijtimoiy samaradorligi: bemorlar uchun tashhisning ishonchliligi va xavfsizligi oshdi, shu bilan birga ular faol hayotga va kasbiy faoliyatga tezroq qaytish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Qiyosiy tahlil asosida maqsadli va minimal tekshiruvlar orqali bemorlarning stress va qo‘shimcha tashvishi 30-50%ga kamaytirildi. Iqtisodiy samaradorligi: ul`tratovush natijalarini reabilitatsiyada asosiy axborot manbai sifatida qo‘llash qimmat tashhis va keraksiz muolajalar ulushini kamaytirdi, reabilitatsiyaga noto‘g‘ri yo‘naltirishdan keladigan ortiqcha xarajatlar 25–30%gacha qisqardi, MRTga bo‘lgan ehtiyoj 30–35%ga kamaydi, reabilitatsiya muddatining optimallashishi hisobiga umumiy davolash sarflari 20–25% gacha kamaydi. Bu ham bemor, ham tibbiy muassasa uchun iqtisodiy yukni sezilarli darajada engillashtirdi. Xulosa: UTT va MRT diagnostik informativligini qiyosiy baholash menisk va xochsimon bog‘lamlar shikastlanishlarini aniq tashxislash, keraksiz MRT tekshiruvlar sonini kamaytirish va reabilitatsiya taktikasini to‘g‘ri belgilash imkonini beradi.
uchinchi ilmiy yangilik: UTT asosida ishlab chiqilgan reabilitatsion yondashuv qo‘llanilishi natijasida tiklanish jarayoni tezlashishi, reabilitatsiya muddati 20–25 % ga qisqarishi va posttravmatik asoratlar xavfi kamayishi ilmiy jihatdan asoslangan. Bu bo‘yicha takliflar Samarqand davlat tibbiyot universitetining 2025-yil 28-maydagi №10-son Ilmiy kengashi tomonidan tasdiqlangan “Tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlari reabilitatsiyasida ul`tratovush diagnostikasining roli” va “Tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlari tashhisotida ul`tratovush diagnostikasining ahamiyati” nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuninga singdirilgan. Bu bo‘yicha Navoiy viloyati nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va protezlash markazi amaliyotiga 01.07.2025 yildagi 25-26-t-sonli buyruq, Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi amaliyotiga 04.08.2025 yildagi 21-22-t-sonli buyruq, Samarqand davlat tibbiyot universiteti huzuridagi reabilitologiya va sport tibbiyoti ilmiy tadqiqot instituti amaliyotiga 06.10.2025 yildagi 30/1-30/2-sonli buyrug‘i bilan amaliyotga joriy qilingan. Ijtimoiy samaradorligi: bemorlar uchun faol hayotga va kasbiy faoliyatga qaytish muddati 30-50%ga oshadi, chunki reabilitatsiya samaradorligi tez va aniq baholanadi. Dinamik nazorat orqali bemorlar uchun davolash jarayonida xavfsizlik va ishonchlilik oshadi, noto‘g‘ri yoki samarasiz mashqlardan himoyalanadi. Reabilitatsiya jarayonida individual yondashuv bemorlar va ularning oilasi uchun psixologik va jismoniy stressni kamaytiradi. Iqtisodiy samaradorligi: dinamik nazorat mezonlari asosida reabilitatsiya rejasi aniq va maqsadli tuziladi, bu orqali klinik harajatlar kamayadi. Kerakli tekshiruvlar va mashqlar minimallashtiriladi. Reabilitatsiya jarayonida uyda davolanish imkoni paydo bo‘ladi, bu gospitalizatsiya xarajatlarini 20-25%ga kamaytiradi. Xulosa: funksional reabilitatsion sinamalar bilan integratsiya qilingan dinamik nazorat mezonlari reabilitatsiya samaradorligini ob’ektiv baholashni va individual dasturlar sifatini oshiradi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: UTT ma’lumotlariga asosida ishlab chiqilgan dinamik kuzatuvga asoslangan individuallashtirilgan reabilitatsiya qo‘llanilishi natijasida bemorlar hayot sifati ko‘rsatkichlarining (Lachman Test, Anterior Drawer Test, Lysholm Knee Scoring Scale, Tegner Activity Scale, McMurray Test) 30 % gacha ortishi aniqlangan. Bu bo‘yicha takliflar Samarqand davlat tibbiyot universitetining 2025-yil 28-maydagi №10-son Ilmiy kengashi tomonidan tasdiqlangan “Tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlari reabilitatsiyasida ul`tratovush diagnostikasining roli” va “Tizza bo‘g‘imi ichki strukturasi jarohatlari tashhisotida ul`tratovush diagnostikasining ahamiyati” nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuninga singdirilgan. Bu bo‘yicha Navoiy viloyati nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va protezlash markazi amaliyotiga 01.07.2025 yildagi 25-26-t-sonli buyruq, Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi amaliyotiga 04.08.2025 yildagi 21-22-t-sonli buyruq, Samarqand davlat tibbiyot universiteti huzuridagi reabilitologiya va sport tibbiyoti ilmiy tadqiqot instituti amaliyotiga 06.10.2025 yildagi 30/1-30/2-sonli buyrug‘i bilan amaliyotga joriy qilingan. Ijtimoiy samaradorligi: Klinik va instrumental ma’lumotlarni qiyosiy tahlil qilish orqali shikastlanish darajasi aniqroq baholanadi, kechiktirilgan tashhislar kamayadi va nogironlik xavfi pasayadi. Reabilitatsiya jarayoni individuallashtiriladi, to‘qimalar tiklanish dinamikasi bosqichma-bosqich kuzatib boriladi. Bemorlarda og‘riq sindromi kamayadi, harakat hajmi va mushak kuchining tiklanishi tezlashadi, ish qobiliyati yo‘qotilishi ko‘rsatkichlari pasayadi. Iqtisodiy samaradorligi: Tizza bo‘g‘imi ichki tuzilmalari shikastlanishlarini tashhislash va reabilitatsiya jarayonini boshqarishda ushbu yondashuv tizimi qimmatli tibbiy resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi. Ilgari qo‘llanilgan an’anaviy usullarda reabilitatsiya jarayoni o‘rtacha 45 kun, mehnatga layoqatsizlik davri esa 20 kun davom etgan bo‘lsa, ushbu yondashuv joriy etilgandan so‘ng bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 30–32 kundan va 16–17 kungacha qisqardi. Ushbu yondashuv asosida reabilitatsiyaning har bir bosqichi dinamik UTT nazoratida amalga oshirilganligi tufayli to‘g‘ri yuklama tanlanadi, og‘riq sindromi va shish tezroq yo‘qoldi, harakat hajmi tez tiklanadi. Bu mehnatga layoqatsizlik kunlarini o‘rtacha 4 kunga kamaytirdi. Xulosa: ul`tratovush tekshiruvidan foydalanishga asoslangan klinik-diagnostik va reabilitatsion yondashuv tizimi tizza bo‘g‘imi shikastlanishlarida birlamchi tashxisdan reabilitatsiya yakunigacha kompleks nazoratni ta’minlaydi va davolash xarajatlarini kamaytirib, ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlikni oshiradi.