Номозова Садоқат Искандар қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Пропанни каталитик ароматлаб ароматик углеводородлар олиш технологиясини ишлаб чиқиш”, 02.00.14 – Органик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.PhD/Т5585.
Илмий раҳбар: Файзуллаев Нормурот Ибодуллаевич, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қарши давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент кимё-технология илмий тадқиқот институти, DSc.30/2025.27.12.К/Т.01.01.
Расмий оппонентлар: Нурқулов Файзулла Нурмуминович, техника фанлари доктори, профессор; Ахмедов Вохид Низомович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятига молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: маҳаллий хомашёлардан олинган юқори каталитик фаолликка ва унумдорликка эга бўлган катализаторлар иштирокида пропандан ароматик углеводородлар олиш жараёнининг технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
пропанни оксидловчилар иштирокисиз ароматик углеводородларга айлантириш учун 2%Cу•8%Зн/Ҳ-ЮКС-30 ҳамда 2%Зр•2%Зн•7%Мо/МҒС таркибли янги катализаторлар тизими ишлаб чиқилган;
пропаннинг ароматик углеводородларга айланишининг ортиши, газсимон ён маҳсулотлар ва кокс ҳосил бўлиши камайиши катализатор таркибидаги металл компонент миқдорининг оптимал даражасига боғлиқлиги илмий исботланган;
олинган металл таркибли катализаторларда фаол компонентларнинг ташувчи сиртида ва ғовак каналларида тақсимланиши, кислотали марказлар табиати, солиштирма сирт майдони ҳамда ғовак ҳажми каби реакция самарадорлигини белгиловчи омилларнинг ўзгариши рух миқдори ортиши билан ЗнО фазаси шаклланишига боғлиқ эканлиги аниқланган;
пропанни оксидловчисиз каталитик ароматлашда суюқ маҳсулотлар таркибида асосий улушни бензол ва кўп ядроли ароматик бирикмалар ташкил қилиши олинган катализаторларнинг ҳарорат 450°C дан 600°C гача орттирилганда фаол бўлиши билан боғлиқлиги аниқланган;
танланган катализаторлар иштирокида пропанни бензол, толуол, этилбензол ва ксилолларга айлантириш учун мақбул шароитлар аниқланиб, қимматли ароматик углеводородлар олишга қаратилган рақобатбардош технология ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий қилиниши. Пропанни каталитик ароматлаб ароматик углеводородлар олиш технологиясини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Маҳаллий хом ашёлар асосида олинган 2%Cу·8%Зн/Ҳ-ЮКС-30 таркибли юқори каталитик фаолликка ва унумдорликка эга бўлган катализатор “Шуртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси” да амалиётга жорий этилган (“Шуртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси”нинг 2025 йил 10 феврал ОТ02/АН-527-сон маълумотномаси). Натижада, пропандан бензол, толуол, этилбензол ва ксилоллар олиш имконини берган;
2%Зр·2%Зн·7%Мо/МҒС таркибли юқори каталитик фаолликка эга бўлган бифунксионал катализаторлар “Шуртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси” да амалиётга жорий этилган (“Шуртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси” нинг 2025 йил 10 феврал ОТ02/АН-527-сон маълумотномаси). Натижада, ушбу катализатордан пропанни оксидловчилар иштирокисиз конверсия қилиш жараёнида фойдаланишнинг иқтисодий самарадорлиги 11,18% га ортган ҳамда импорт қилинадиган катализаторлар ўрнини босиш имконини берган.