Сулаймонова Зилола Абдурахмоновнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармогʼи номи): «Ферроцен тутган органик лигандлар асосида айрим оралиқ металларнинг комплекс бирикмалари синтези ва тадқиқоти», 02.00.01 – Ноорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.DSc/К210.
Илмий маслаҳатчи: Умаров Бако Бафоевич, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат университети, DSc.03/2025.27.12.К/Т.12.05.
Расмий оппонентлар: Даминова Шахло Шариповна, кимё фанлари доктори, профессор; Кадирова Зухра Чингизовна, кимё фанлари доктори, профессор; Ташпўлатов Хутшид Шукурович, кимё фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: моноацетилферроцен ва ферроценоилацетон асосида янги гидразон ва дигидразон лигандларни синтез қилиш, улар асосида Co(II), Ni(II), Cu(II), Zn(II) ва Cd(II) ионлари билан металл комплексларини олиш ҳамда уларнинг тузилиши ва физик-кимёвий хоссаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
моноацетилферроцен ва ферроценоилацетон асосида гидразонлар олиш усуллари ишлаб чиқилган ва улар асосида 17 та янги органик лиганд синтез қилинган;
янги лигандлар асосида Co(II), Ni(II), Cu(II), Zn(II) ва Cd(II) ионларининг қатор комплекс бирикмалари синтез қилинган ва уларнинг тузилиши замонавий физик-кимёвий тадқиқот усуллари ёрдамида исботланган;
ферроцен ҳосилаларидан олинган гидразон ва дигидразон лигандлари ҳамда уларнинг айрим оралиқ металл комплексларида оптик ўтишларнинг (π–π*, н–π*, д–д* ўтишлар, ЛМCТ, МЛCТ) хусусиятлари аниқланган;
лиганд табиатини ва металл ионларини [Co(II), Ni(II), Cu(II), Zn(II), Cd(II)] ўзгартириш орқали комплексларнинг спектрал сезгирлиги ва оптик диапазонини бошқариш мумкинлиги, олинган комплекс бирикмаларнинг хромофорлари д–π типига мансублиги аниқланган ва тор соҳали яримўтказгич хоссага эгалиги исботланган;
ферроцен ҳосилалари асосидаги лиганд ва комплекс бирикмалар қиёсий термик таҳлил қилиниб, уларнинг барқарорлигига металл ионлари табиати, лиганднинг хелатлаш даражаси ва Фc фрагментининг иштироки ҳал қилувчи таъсир кўрсатиши аниқланган;
FML-1, FFL-6, FFL-7 va FDL-3 лигандлари оғир металл ионларини [Co(II), Ni(II), Cu(II), Zn(II), Cd(II)] чўктиришда юқори самарадорлик кўрсатган ва оқава сувлардан оғир металл ионларини ажратиб олинган;
таркибида Co(II), Ni(II), Cu(II) ионлари бўлган айрим комплексларнинг юқори биофаоллиги ҳамда уларнинг 3∙10⁻³ М ли эритмалари самарали дезинфекцияловчи хоссаларга эгалиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ферроцен тутган карбонил бирикмалар билан янги комплекс бирикмалар синтези, таркиби, тузилиши, физик-кимёвий ва биофаоллик хоссаларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
НЛ5 лиганддан олинган РТТ натижалари Кембридж кристалл тузилиш маълумотлар базасига киритилган (Cambridge Crystal Structure Database) (CCДC №2488914). Натижада, ўхшаш лигандларни синтез қилиш ва уларнинг тузилишини тўғри тавсифлаш имконини беради;
юқори координацион хусусиятига эга бўлган лигандлар Навоий кон-металлургия комбинати ОАЖ да оқава сувларни тозалаш учун амалиётга жорий этилган (Навоий кон-металлургия комбинати ОАЖнинг 2025 йил 29 июлдаги 23/01-01-07/529-сонли маълумотномаси). Натижада, оқава сув намуналари таркибида мавжуд Mn(II), Ni(II), Cu(II), Zn(II) ва Cd(II) ионларини чўктириш орқали саноат оқава сувларини тозалаш имконини берган;
ферроцентутган гидразонлар асосида синтез қилинган Cu(II), Ni(II) va Co(II) комплекслари юқори антимикроб фаоллиги туфайли “ГУФИК-АВИCЕННА” МЧЖ Ўзбек–Ҳинд қўшма корхонасида дезинфекциялаш воситаларига қўшимча компонент сифатида амалиётга жорий қилинган (“GUFIK-AVICENNA” МЧЖ Ўзбек–Ҳинд қўшма корхонасининг 2025 йил 14 июлдаги 45-сонли маълумотномаси). Натижада, дезинфекциялаш воситаларининг антимикроб фаоллигини ошириш имконини берган.