Эшбоев Фарҳод Бакир ўғлининг
диссертация ҳимоясисиз чоп этилган мақолалар асосида
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Тақдимнома мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Доривор ўсимликлар ва эндофит замбуруғлардан ажратилган иккиламчи метаболитларнинг биологик фаолликларини тадқиқ этиш: геном ва метаболом таҳлилларини қўллаш”, 03.00.12 - Биотехнология, 02.00.10 - Биоорганик кимё (биология фанлари).
Диссертация мавзуси роʻйхатга олинган рақам: Б2026.1.DSc/Б313.
Илмий тадқиқот бажарилган муассасалар номи: “Янги Ўзбекистон” университети ҳузуридаги Илғор тадқиқотлар институти, Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси академик С.Й. Юнусов номидаги Ўсимлик моддалари кимёси институти ва Гонконг Фан ва технологиялар университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: “Янги Ўзбекистон” университети ҳузуридаги Илғор тадқиқотлар институти, DSc.03/12.05.2026.Б/К/Т.192.03.
Расмий оппонентлар: Далимова Сурая Нугмановна, биология фанлари доктори, профессор; Кушанов Фахриддин Неъматуллаевич, биология фанлари доктори, профессор; Насметова Саодат Мамажановна, биология фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: доривор ўсимликлар ва эндофит замбуруғлардан ажратилган табиий бирикмаларнинг биологик фаолликларини ўрганиш ҳамда геном ва метаболом таҳлиллари ёрдамида эндофит замбуруғлар геномининг тузилиши, функсионал таҳлили, биосинтетик ген кластерлар таркиби ва иккиламчи метаболитлар синтез қилиш салоҳиятини тадқиқ этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор турли флавоноид синфларига мансуб 20 хил флавоноиддан ташкил топган эквимоляр аралашманинг нейропротектив, ситотоксик ва антиамилоидоген фаоллиги аниқланиқланган ҳамда флавоноидларнинг умумий биологик функсияларини баҳолаш учун янги экспериментал ёндашув ишлаб чиқилган;
Calophyllum fraseri, Cousinia maracandica, Lophanthus schschurowskianu, Inula grandis, Inula helenium va Lophanthus schschurowskianus доривор ўсимликлардан олинган эфир мойларининг ин витро биологик фаолликлари ҳамда ин силиcо таъсир механизмлари аниқланган;
гирофор кислотасининг амилоид-β агрегациясига қарши анти-амилоид фаоллиги аниқланган ҳамда унинг амилоид фибриллалари билан ўзаро таъсир механизми молекуляр докинг, молекуляр динамика симуляциялари ва экспериментал тадқиқотлар асосида исботланган;
илк бор Hyssopus officinalis ўсимлигидан Chaetomium elatum эндофит замбуруғи ажратиб олиниб, унинг саратонга қарши, антимикроб ва антибиофилм фаоллиги аниқланган ҳамда асосий биологик фаол метаболит сифатида пенициллин кислотаси тоза ҳолда ажратиб олинган;
Ziziphora pedicellata Pazij et Vved дан ажратиб олинган эндофит замбуруғларнинг биологик фаолликлари ва кимёвий профиллари ўрганилиб, Alternaria doliconidium, Preussia africana ва A. alternata штаммлари антибактериал ва саратонга қарши метаболитларнинг янги истиқболли продуцентлари сифатида аниқланган;
илк бор эндофит А. алстроемериае С6 ва Аспергиллус афлатохиформанс С13 штаммларининг юқори сифатли тўлиқ геном кетма-кетликлари ва геном функсионал аннотацияси амалга оширилган ҳамда уларнинг иккиламчи метаболитлар биосинтези билан боғлиқ генетик салоҳияти тавсифланган;
A. alstroemeriae S6 ва A. aflatoxiformans S13 штаммларининг иккиламчи метаболитлар биосинтезига масъул биосинтетик ген кластерлари аниқланиқланган;
А. алстроемериае С6 ва А. афлатохиформанс С13 штаммларининг иккиламчи метаболитларининг метаболом таҳллиллари амалга оширилган ва биологик фаол метаболитлари идентификация қилинган;
биотехнологик йўл билан қаҳрабо кислотаси А. алстроемериае С6 ва кожик кислота А. афлатохиформанс С13 штаммларидан юқори миқдорда ажратиб олинган ва уларнинг биосинтези учун оптимал культивация шароитлари ишлаб чиқилган;
А. афлатохиформанс С13 штаммидан ажратилган иккиламчи метаболитлар экстракти ва кожик кислотанинг ситотоксик, яллиғланишга қарши ҳамда антимеланоген фаолликлари аниқланган;
А. афлатохиформанс С13 штаммидан ажратилган иккиламчи метаболитлар экастрактининг везикуляр стоматит вируси (ВСВ) ва герпес симплех вируси 1-типи (ҲСВ-1)га қарши антивирус фаоллиги аниқланган;
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Доривор ўсимликлар ва эндофит замбуруғлардан ажратилган иккиламчи метаболитларнинг биологик фаолликларини тадқиқ этиш: геном ва метаболом таҳлилларини қўллаш бўйича олинган натижалар асосида:
Ўзбекистонда ўсадиган доривор ўсимликларидан ажратиб олинган эндофит замбуруғларнинг ИТС нуклеотид кетма-кетликлари халқаро НCБИ ГенБанк маълумотлар базасида рўйхатдан ўтказилган, жумладан Coriolopsis hainanensis S74 (PZ301555), A. aflatoxiformans S13 (PX396498), Rhizopus arrhizus S8.2 (PX396432), A. alstroemeriae S6 (PV468192), A. alternata (OR435586, OR435587), A. doliconidium (OR435582), Preussia africana (OR435585), Acremonium alternatum (OP474179), Botryotrichum murorum (OR435580), Chaetomium globosum (OR435581, OR435583) va C. elatum (OP476344). Ушбу нуклеотид кетма-кетликларининг ГенБанк маълумотлар базасида рўйхатдан ўтказилиши халқаро генетик маълумотлар базасини бойитди ҳамда улардан эндофит замбуруғларнинг таксономияси, филогенияси, биотехнологияси ва фармацевтик салоҳиятини ўрганишга қаратилган кейинги илмий тадқиқотларда фойдаланиш имкониятини яратди;
биологик фаол эндофит замбуруғлар – А. афлатохиформанс С13 (BioProject: PRJNA1468902) ва А. алстроемериае С6 (БиоПрожеcт: ПРЖНА1248411) штаммларининг тўлиқ геном кетма-кетликлари халқаро НCБИ маълумотлар базасида рўйхатдан ўтказилган. Мазкур геном маълумотларнинг очиқ фойдаланиш учун тақдим этилиши геном аннотацияси, биосинтетик ген кластерларини аниқлаш, метаболитик инжиниринг ва биологик фаол табиий бирикмаларни излаш бўйича тадқиқотлар учун муҳим илмий ресурс бўлиб хизмат қилади;
А.алстроемериае С6 штаммининг ЛC–МС/МС асосидаги метаболом маълумотлари ГНПС платформасининг МассИВЕ маълумотлар базасига (МассИВЕ ИД: МСВ000097857) жойлаштирилган. Метаболом маълумотларнинг халқаро маълумотлар базасида рўйхатдан ўтказилиши эндофит замбуруғлар метаболитларини ўрганиш ва янги биологик фаол бирикмаларни аниқлаш бўйича тадқиқотлар учун муҳим илмий ресурс яратди;
ушбу диссертацияда тақдим этилган илмий натижалар халқаро илмий ҳамжамият томонидан эътироф этилган бўлиб, улар Сcопус ва Wеб оф Сcиенcе базаларида индексланган, юқори импакт-факторга эга нуфузли халқаро илмий журналларда 100 мартадан ортиқ иқтибос қилинган. Жумладан, тадқиқот натижаларига New Phytologist (IF=10.3), Journal of Fungi (IF=4.7), Antibiotics (IF=4.6), Microorganisms (IF=4.5), Antioxidans (IF=6.0), International Journal of Molecular Sciences (IF=4.9), Frontiers in Microbiology (IF=5.2), Scientific Repors (IF=3.8), Molecules (IF=4.6), Plans (IF=4.5), Natural Product Research (IF=2.3), 3 Biotech (IF=2.8), Bioresource Technology Repors (IF=4.0), Polymers (IF=4.7), International Journal of Microbiology (IF=2.6), Medicine in Microecology (IF=4.3), PLOS ONE (IF=2.9), Molecular Biology Repors (IF=2.8) va APMIS (IF=3.0) каби халқаро журналларда иқтибослар берилган. Бу олинган натижаларнинг илмий янгилиги, долзарблиги ва халқаро миқёсдаги аҳамиятини тасдиқлайди.