Тураева Гулзода Суюновнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи номи): «Мис(II) ва қўрғошин(II) ионларини аниқлашнинг спектрофотометрик усулларини ишлаб чиқиш», 02.00.02 – Аналитик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.4.PhD/К867.
Илмий раҳбар: Тоджиев Жамолиддин Насириддинович, кимё фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Абдурахманов Эргашбой, кимё фанлари доктори, профессор; Яхшиева Зухра Зиятовна, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: мураккаб аралашмалар таркибидаги Cу(II) ва Пб(II) ионларини янги органик реагент билан тезкор спектрофотометрик аниқлаш услубларини ишлаб чиқишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
5ММСФАГНС реагенти билан сувли муҳитда Cу(II) ва Пб(II) ионларини спектрофотометрик аниқлаш шароитларини оптималлаштириш қонуниятлари кучсиз ишқорий (pH=8,65) ва кучсиз кислотали (pH=5,62) муҳитларда аниқланган, Бугер-Ламберт-Бер қонунига бўйсиниши 5,0-100,0 мкг оралиқларида, нур ютиш максимумларининг гипсохром силжишлари ∆λ=130 нм гача ва батохром силжишлари ∆λ=60 нм гача ҳамда Сендел бўйича сезгирликлари Cу(II) иони учун 0,0092 мкг/см2 га ва Пб(II) иони учун 0,0113 мкг/см2 тенг эканлиги топилган;
янги органик реагент 5ММСФАГНС нинг Комар усули билан моляр сўндириш коеффисиенти ва диссосиланиш константаси аниқланиб, мос равишда ε=255,21 га ва Кд=4,762∙10-3 (рК=2,32) га тенглиги исботланган;
Cу(II) ва Пб(II) ионларини 5ММСФАГНС билан ҳосил қилган комплексларининг сезгирликларини органик реагентга нисбатан батохром силжишларини мезонлари шакллантирилган: ε(СуР2) = 40816 ε(ПбР2) = 125000 ва ушбу мезонларнинг барқарорлик константалари билан ўзаро боғлиқлиги (СуР2)=1,445∙1020 (лг=20,16) (ПбР2)=7,93∙1021 (лг=21,90) тасдиқланган;
янги ишлаб чиқилган услубларнинг қуйи аниқланиш чегаралари 25,0 см3 сувли эритмада СуР2 учун 0,1190 мкг ва ПбР2 учун 0,0764 мкг га тенглиги аниқланган ва етарлича сезгирликга эга эканлиги исботланган;
Cу(II), Пб(II) ионларини 5ММСФАГНС билан аниқлаш услублари бинар ва сунъий аралашмалар, табиий сувлар ҳамда стандарт намуналар анализига қўлланилиб, олинган натижаларда нисбий стандарт четланиш Ср=0,046 дан ошмаган, бошқа ишлаб чиқилган усуллар билан солиштирилган, натижаларнинг аниқлиги, тўғрилиги, қайта такрорланувчанлиги ҳамда систематик хатоликларни йўқлиги Стюдент мезонлари билан таҳлил қилиниб, аналитик ва метрологик тавсифларини юқорилиги тасдиқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Cу(II) ва Пб(II) ионларини 5ММСФАГНС регенти билан аниқлашнинг спектрофотометрик услубларини ишлаб чиқишда олинган илмий натижалар асосида:
Cу(II) ва Пб(II) ионларини 5ММСФАГНС регенти билан спектрофотометрик аниқлаш услублари «Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси» МЧЖ нинг Марказий лабораториясига металл ионларини аниқлаш учун хўжалик ичимлик сувлари анализига қўлланилган ( «Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси» МЧЖ нинг 2025-йил 03-июндаги ОП01/ЭД-2034-сон маълумотномаси). Натижада ишлаб чиқилган услублар Cу(II) ва Пб(II) ионларини микромиқдорини аниқлашда 1,4 мартагача самарадор эканлиги тасдиқланган ҳамда аналитик ва метрологик тавсифларини яхшилаш имконини берган;
спектрофотометрик усули ёрдамида 5ММСФАГНС регенти билан Су(II) ва Пб(II) ионларини аниқлаш услублари «Навоий кон-металлургия комбинати» АЖнинг Марказий завод лабораториясига жорий этилган («Навоий кон-металлургия комбинати» АЖнинг 2026-йил 27-январдаги 13.03-02/27-сон маълумотномаси). Натижада ишлаб чиқилган услублар 5ММСФАГНС реагенти ёрдамида Су(II) ва Пб(II) ионларини оқава сувлар таркибидан аниқлаш имконини берган.