Хамзина Зарина Бахтиёровнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармоғи номи): «Замонавий ўзбек композиторларининг опера ижодида жанр янгиланиш жараёнлари», 17.00.02–Мусиқа санъати (санъатшунослик фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2022.1.PhD/San165.
Илмий раҳбар: Носирова Юлдуз Мирхамидовна, санъатшунослик фанлари номзоди, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон давлат консерваторияси.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи (муассасалар) номи, ИК рақами: Ўзбекистон давлат консерваторияси, PhD.11/2025.27.12.San.01.01
Расмий оппонентлар: Зенкин Константин Владимирович, санʼатшунослик фанлари доктори, профессор (Россия Федерацияси); Муҳамедова Феруза Нурмахматовна, санъатшунослик фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон давлат санъат ва маданият институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади. Ўзбекистонда замонавий опера санъатининг жанр янгиланиш жараёнларини аниқлаш ва илмий асосларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Ўзбекистонда опера жанрининг шаклланиши ва ривожланиши интонацион даражада халқ мусиқаси намуналари ва мақом туркумларидан (“Бўрон”, “Лайли ва Мажнун”, “Гулсара”) тўғридан тўғри иқтибос келтиришдан муаллифлик мавзусини (“Соҳилда тўқнашув”) шакллантиришгача бўлган эволюция жараёни кузатилганлиги, Европа мусиқасининг яккахон, дует ва ансамбл шакллари билан мусиқий материални ривожлантиришнинг шарқона зонал тамойилининг уйғунлиги Европача эпик опера “Дилором”, драматик опера “Гулсара” ва комик опера “Майсаранинг иши” типологик моделларга таянганлиги далилланган;
Мустафо Бафоевнинг “Бухорои шариф”, “Лисон ут-тайр” ва “Хамса” операларида мақом санъатининг иқтибос келтирилган мавзуий қатлами мусиқанинг миллий характери ва интонацион тузилишини акс эттирувчи локал янгиланиш омили “иннертехт” сифатида намоён бўлганлиги, интертекстуаллик ҳамда медиамаданият эса глобал янгиланиш омиллари “интертехт” сифатида фаолият юритиб, композитор мусиқасига умуминсонийлик бахш этгани, унинг маданий контекстини кенгайтиргани исботланган;
Ўзбекистонда операнинг тарихий ривожланишида жанр чегараларининг изчил кенгайиши билан богʻлиқ уч босқич ажратилгани: биринчи босқичда йирик кўп қисмли операнинг (лирик-эпик, лирик-драматик, комик опералар) таркибий ва драматургик асослари шакллантирилгани; иккинчи босқичда камер опера (лирик-психологик опералар) ҳамда болалар аудиториясига мўлжалланган опералар соҳаси ўзлаштирилгани; учинчи, замонавий босқич эса йирик ва камер шаклларнинг параллел ривожланиши ҳамда индивидуал-муаллифлик жанр моделлари “Cоме анд го” саҳнавий этюд, чолғу жўрлигисиз “Эҳ, Жое?” операси ва “Бухорои Шариф” телеопера-достоннинг юзага келгани аниқланган;
замонавий ўзбек композиторлар ижодида турли гибрит санъат турларидан опера-балет “Аҳмад ал-Фарғоний”, “Хамса”, медиа технологиялардан видео-опера “Эҳ, Жое?”, радио-опера “Нажот?”, анъанавий мусиқа жанрлари (телеопера-достон «Бухорои Шариф») кабилар билан синтезлашув натижасида опера жанрининг типологик хусусиятларини янгилаш тенденсияси кузатилганлиги, бунда мусиқий драматургия постмодернистик ҳодисалар “бемаънилик театри”, услубий плюрализм ҳамда кинодраматургия элементларидан билан бойитилгани аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Замонавий ўзбек композиторларининг опера ижодида жанр янгиланиш жараёнлар” тадқиқоти бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Ўзбекистонда опера жанрининг шаклланиши ва ривожланиши интонацион даражада халқ мусиқаси намуналари ва мақом туркумларидан (“Бўрон”, “Лайли ва Мажнун”, “Гулсара”) тўғридан тўғри иқтибос келтиришдан муаллифлик мавзусини (“Соҳилда тўқнашув”) шакллантиришгача бўлган эволюция жараёни кузатилганлиги, Европа мусиқасининг яккахон, дует ва ансамбл шакллари билан мусиқий материални ривожлантиришнинг шарқона зонал тамойилининг уйғунлиги Европача эпик опера “Дилором”, драматик опера “Гулсара” ва комик опера “Майсаранинг иши” типологик моделларга таянганлиги Ўзбек миллий мақом санʼати марказининг 2025-йил 27-февралда ўтказилган илмий тақдимот дастурида фойдаланилган (Ўзбек миллий мақом санʼати марказининг 2025-йил 27-февралдаги 01-12/128-сон маълумотномаси). Натижада семинар иштирокчиларнинг ўзбек опера санъати ҳақидаги тушунчалари ҳамда тарбиявий хусусиятларга эга бўлганлар;
Ўзбекистонда операнинг тарихий ривожланишида жанр чегараларининг изчил кенгайиши билан богʻлиқ уч босқич ажратилгани: биринчи босқичда йирик кўп қисмли операнинг (лирик-эпик, лирик-драматик, комик опералар) таркибий ва драматургик асослари шакллантирилгани; иккинчи босқичда камер опера (лирик-психологик опералар) ҳамда болалар аудиториясига мўлжалланган опералар соҳаси ўзлаштирилгани; учинчи, замонавий босқич эса йирик ва камер шаклларнинг параллел ривожланиши ҳамда индивидуал-муаллифлик жанр моделлари “Cоме анд го” саҳнавий этюд, чолғу жўрлигисиз “Эҳ, Жое?” операси ва “Бухорои Шариф” телеопера-достоннинг юзага келганига оид материаллар Ўзбекистон композиторлар ва бастакорлар уюшмасида фаолият юритаётган композиторлар ва мусиқашунослар билан 2024-йил 7-ноябрида ўтказилган ижодий учрашув дастурида фойдаланилган (Ўзбекистон композиторлар ва бастакорлар уюшмасининг 2024-йил 27 ноябрдаги 01-04/68-198-сон маʼлумотномаси). Натижада ёш композиторлар ва мусиқашунослар қизиқарли маълумотлар ва муайян тасаввурларга эга бўлганлар;
замонавий ўзбек композиторлар ижодида турли гибрит санъат турларидан опера-балет “Аҳмад ал-Фарғоний”, “Хамса”, медиа технологиялардан видео-опера “Эҳ, Жое?”, радио-опера “Нажот?”, анъанавий мусиқа жанрлари (телеопера-достон «Бухорои Шариф») кабилар билан синтезлашув натижасида опера жанрининг типологик хусусиятларини янгилаш тенденсияси кузатилганлиги, бунда мусиқий драматургия постмодернистик ҳодисалар “бемаънилик театри”, услубий плюрализм ҳамда кинодраматургия элементларидан билан бойитилгани ҳақида Ўзбекистон композиторлар ва бастакорлар уюшмасида фаолият юритаётган композиторлар ва мусиқашунослар билан 2024-йил 7-ноябрида ўтказилган ижодий учрашув дастурида фойдаланилган (Ўзбекистон композиторлар ва бастакорлар уюшмасининг 2024-йил 27 ноябрдаги 01-04/68-198-сон маʼлумотномаси). Натижада ёш композиторлар ва мусиқашунослар опера жанрларининг янги турлари ва уларнинг замонавий опера маданиятидаги ўрни ҳақида қизиқарли маълумотларга эга бўлганлар;
Мустафо Бафоевнинг “Бухорои шариф”, “Лисон ут-тайр” ва “Хамса” операларида мақом санъатининг иқтибос келтирилган мавзуий қатлами мусиқанинг миллий характери ва интонацион тузилишини акс эттирувчи локал янгиланиш омили “иннертехт” сифатида намоён бўлганлиги, интертекстуаллик ҳамда медиамаданият эса глобал янгиланиш омиллари “интертехт” сифатида фаолият юритиб, композитор мусиқасига умуминсонийлик бахш этгани, унинг маданий контекстини кенгайтиргани ҳақидаги материаллардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” радиоканалининг 2025-йил 18-март санасидаги “Нотадаги тақдирлар” эшиттириши дастур ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон 24” давлат муассасаси 2025-йил 26 мартдаги 05-09-379-сон маълумотномаси). Натижада радио тингловчилар опера жанрининг локал ва глобал янгиланиш омиллари ҳақида муайян тасаввурга эга бўлганлар.