Шарипов Бобур Салимовичнинг
филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Реципрокли қурилмаларнинг семантик ва синтактик деривацияси”, 10.00.11 – Тил назарияси. Амалий ва компютер лингвистикаси.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.3.PhD/Fil2704.
Илмий раҳбар: Турниязов Беҳзод Нигматович, филология фанлари доктори (DSc), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат чет тиллар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.10.05.
Расмий оппонентлар: Акбарова Зухро Акмалжоновна, филология фанлари доктори, профессор; Усмонова Ҳуриниса Шараповна, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат университети. 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади биринчи маротаба оʻзбек тили материаллари асосида реципрокли гаплар, мураккаб реципрокли қурилмалар, реципрокли матнларнинг деривацион хусусиятларини, уларнинг ҳосила структураларини семантик ва синтактик жиҳатдан таҳлил қилишдан иборат бўлиб, реципроклик маъносига эга бўлган микро- ва макросинтактик қурилмаларнинг деривацион механизмларини ўрганишни ўз ичига олади. Бундан ташқари, тадқиқотда ўзбек тилининг агглютинатив формаси эътиборга олинган ҳолда реципрокли қурилмаларнинг типологиясини аниқлаш кўзда тутилган.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илмий адабиётларда реципроклик ҳақида турли қарашлар мавжуд, лекин улар кенг қамровли, тизимли ёндашувни таъмин этмайди, шу сабабли ушбу тадқиқотда реципроклик ҳодисасининг умумий назарий асослари чуқурроқ ўрганилган; турли тилшунослик мактабларининг реципроклик ҳақидаги қарашлари қиёсий таҳлил қилинган; реципрокликни ифодалашнинг универсал ва тилларга хос жиҳатлари аниқланган; ўзбек тилида реципрокликни ифодалашнинг аниқ хусусиятлари тизимлаштирилиб, тилшуносликда реципрокли деривация ҳосиласи воқеланишининг моҳияти ёритилган, ўзбек тилшунослигида “реципрокли деривация” тушунчаси истеъмолга киритилган ва унинг моҳияти очиб берилган; ўзбек тилида реципроклик ҳосил қилишнинг асосий модел ва механизмлари ишлаб чиқилган; реципрок маънони ифодаловчи қўшимчаларнинг морфологик хусусиятлари ўрганилган ва реципрокли деривацион жараённинг ўзбек тили қонуниятларига мослиги текширилган;
реципрокли қурилмалар синтактик деривацияси хусусидаги илмий назария ўзбек тили материаллари асосида илк бор ёритилган; ушбу тадқиқотда илк бор ўзбек тилининг реал тил материаллари асосида реципрокли қурилмаларнинг синтактик деривацияси назарий жиҳатдан таҳлил қилинган; бу янгилик қуйидаги аспектларда намоён бўлган: янги назарий модел яратилган; ўзбек тилида реципрок маънонинг синтактик режада воқеланиши механизмлари тизимлаштирилган, жумладан, “бир-бирига” каби сўзлар ва уларнинг турли феъллар билан бирикиши орқали янги реципрок маъно ҳосилалари юзага чиқиши аниқланган; синтактик структураларнинг трансформацияси орқали реципрок маъно берувчи қурилмаларнинг бошқа синтактик моделга айланиши (масалан, оддий гапдан реципрокал гапга ўтиши) таҳлил этиб чиқилган ва ушбу жараённинг қоидаларига изоҳ берилган; лексик-синтактик интеракцияда реципрок маънонинг лексик ва синтактик воситалар билан биргаликда иштирок этган ҳолда ифодаланиши ўрганилган; деривациянинг реципрокли деривация деган турининг мавжудлиги аниқланган;
реципрокликнинг тилшуносликда ўзаро ҳаракатларни ифодаловчи муҳим лингвистик ҳодиса сифатида ўзбек ва бошқа туркий тилларда қадимдан мавжуд бўлганлиги ҳамда ички тил хусусиятлари асосида шаклланганлиги аниқланган; реципроклик тилнинг грамматик тузилиши таркибига хос бўлиб, унинг аффикслар, синтактик қурилма ва луғавий бирликлар орқали ифодаланиши исботланган; реципроклик ҳосилаларининг қуйидаги турларга бўлиниши аниқланган: оддий реципрок шакллар, мураккаб синтактик реципрок қурилмалар, таркибий реципрок ҳосилалар; реципрокликнинг ҳаракат бажарилишида ўзаро муносабатини ифодаловчи грамматик маъно ифодаловчи восита эканлиги далилланган; реципрокликнинг туркий тиллар таркибида асосий лингвистик ҳодисалардан бири эканлиги ҳамда ўзаро алоқани ифодалаш учун муҳим восита ҳисобланиши исботланган; мазкур ҳодисанинг экстралингвистик ва интралингвистик коммуникатив жараёнларида муҳим рол ўйнаши фактик тил материаллари мисолида таҳлил этилган;
реципрок қурилмаларнинг ўзбек тилида ўз семантик ва синтактик тузилишига эга бўлган мураккаб грамматик шакллар эканлиги ёритилган; уларнинг асосий хусусиятлари тил ва нутқда ўзаро муносабатларни ифодалашга қаратилганлиги изоҳланган; реципрок қурилмаларнинг семантик таркиби икки ёки ундан ортиқ субектлар ўртасидаги ўзаро муносабатни ифодалаши ва бу тилнинг умумий семантик тизимига хос бўлиб, реципрок ифодасида қуйидаги хусусиятларга эга эканлиги аниқланган: ўзаро таъсир этиш муносабати, субект ва предикат ролининг ўзаро алмашувчанлиги, синтактик ўзгаришлар; тил ва нутқда реципрок қурилмаларнинг қўлланилиши давомида қуйидаги формал-синтактик ўзгаришлар кузатилган: синтактик қурилмаларнинг кенгайиши, грамматик шаклларнинг алмашиниши, таркибий операторларнинг қўлланилиши, маънолари ва турлари; реципрок маъно турларининг ўзаро таъсир ва муносабатларни ифодалашга хизмат қилиши аниқланган; реципрокликнинг синтактик ва семантик хусусиятлари тил ва нутқ тизимида ўзаро боғлиқ бўлиб, улар дихотомияда бир-бирини тўлдириши ўз ечимини топган; гап ва унинг реципрокли деривацияси, мураккаб синтактик қурилма ва унинг реципрокли деривацияси, дистантли ва контактли реципроклик, социатив ва комитатив каби тушунчалар реципрокнинг бир тури эканлиги далилланган. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Реципрокли қурилмалар семантик ва синтактик деривациясини ўрганиш бўйича ишлаб чиқилган услубий ва амалий таклифлар асосида:
илмий адабиётларда реципроклик ҳақида турли қарашлар мавжудлиги, лекин улар кенг қамровли, тизимли ёндашувни таъмин этмаганлиги, шу сабабли ушбу тадқиқотда реципроклик ҳодисасининг умумий назарий асослари чуқурроқ ўрганилганлиги, турли тилшунослик мактабларининг реципроклик ҳақидаги қарашлари қиёсий таҳлил қилинганлиги, реципрокликни ифодалашнинг универсал ва тилларга хос жиҳатлари аниқланганлиги, ўзбек тилида реципрокликни ифодалашнинг аниқ хусусиятлари тизимлаштирилиб, тилшуносликда реципрокли деривация ҳосиласи воқеланишининг моҳияти ёритилганлиги, ўзбек тилшунослигида “реципрокли деривация” тушунчаси истеъмолга киритилганлиги ва унинг моҳияти очиб берилганлиги, ўзбек тилида реципроклик ҳосил қилишнинг асосий модел ва механизмлари ишлаб чиқилганлиги, реципрок маънони ифодаловчи қўшимчаларнинг морфологик хусусиятлари ўрганилганлиги ва реципрокли деривацион жараённинг ўзбек тили қонуниятларига мослиги бўйича берилган илмий хулоса ва тавсиялардан Қарши давлат университетида 2021-2023 йилларда амалга оширилган СУЗ-800-21-ГР-3181 “Реинфорcинг Энглиш Лангуаге cомпетенcе ат Карши Стате Университй” номли халқаро грант лойиҳаси доирасида олиб борилган тадқиқотларда ўқув материали сифатида фойдаланиш учун онлайн курслар таркибига киритилган (Қарши давлат университети илмий ишлар ва инновациялар боʻйича проректорининг 2025-йил июл ойининг 
18-санасидаги 04/3314-сон маълумотномаси). Мазкур лойиҳа доирасида ушбу тадқиқот натижалари таҳлил қилинган ва хулосалар асосида онлайн ўқув курсларининг мазмуни бойитилган ҳамда амалиётга жорий қилинган;
реципрокли қурилмалар синтактик деривацияси хусусидаги илмий назария ўзбек тили материаллари асосида илк бор ёритилганлиги, ушбу тадқиқотда илк бор ўзбек тилининг реал тил материаллари асосида реципрокли қурилмаларнинг синтактик деривацияси назарий жиҳатдан таҳлил қилинганлиги, бу янгилик янги назарий модел яратилганлиги, ўзбек тилида реципрок маънонинг синтактик режада воқеланиши механизмлари тизимлаштирилганлиги, жумладан, “бир-бирига” каби сўзлар ва уларнинг турли феъллар билан бирикиши орқали янги реципрок маъно ҳосилалари юзага чиқиши аниқланганлиги, синтактик структураларнинг трансформацияси орқали реципрок маъно берувчи қурилмаларнинг бошқа синтактик моделга айланиши (масалан, оддий гапдан реципрокал гапга ўтиши) таҳлил этиб чиқилганлиги ва ушбу жараённинг қоидаларига изоҳ берилганлиги, лексик-синтактик интеракцияда реципрок маънонинг лексик ва синтактик воситалар билан биргаликда иштирок этган ҳолда ифодаланиши ўрганилганлиги, деривациянинг реципрокли деривация деган турининг мавжудлиги аниқланганлиги ҳақидаги хулосалардан Ф1-ФА-0-43429, ФА-Ф1, Г002 “Қорақалпоқ фолклори ва адабиёти жанрларининг назарий масалаларини тадқиқ этиш” мавзусидаги фундаментал тадқиқот лойиҳаси ва ФА-Ф1-005 “Қорақалпоқ фолклоршунослиги ва адабиётшунослиги тарихини тадқиқ этиш” мавзусидаги фундаментал илмий лойиҳасида фойдаланилган (ЎзР ФА Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2025-йил 22-апрелдаги 226/1-сонли маълумотномаси). Натижада фолклор жанридаги реципрокли қурилмалар таҳлил этилиб, лойиҳанинг асосий қисми илмий-назарий жиҳатдан мукаммаллашган;
реципрокликнинг тилшуносликда ўзаро ҳаракатларни ифодаловчи муҳим лингвистик ҳодиса сифатида ўзбек ва бошқа туркий тилларда қадимдан мавжуд бўлганлиги ҳамда ички тил хусусиятлари асосида шаклланганлиги аниқланганлиги, реципроклик тилнинг грамматик тузилиши таркибига хос бўлиб, унинг аффикслар, синтактик қурилма ва луғавий бирликлар орқали ифодаланиши исботланганлиги, реципроклик ҳосилаларининг оддий реципрок шакллар, мураккаб синтактик реципрок қурилмалар, таркибий реципрок ҳосилалардан иборат эканлиги, реципрокликнинг ҳаракат бажарилишида ўзаро муносабатини ифодаловчи грамматик маъно ифодаловчи восита эканлигининг далилланганлиги, реципрокликнинг туркий тиллар таркибида асосий лингвистик ҳодисалардан бири эканлиги ҳамда ўзаро алоқани ифодалаш учун муҳим восита ҳисобланишининг исботланганлиги, мазкур ҳодисанинг экстралингвистик ва интралингвистик коммуникатив жараёнларида муҳим рол ўйнаши фактик тил материаллари мисолида таҳлил этилганлиги ҳақидаги хулосалардан Самарқанд вилояти телерадиоканалининг “Кун мавзуси” кўрсатуви ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Самарқанд вилоят телерадиокомпаниясининг 2025-йил август ойининг 5-санасидаги 01-07/277-сонли маълумотномаси). Натижада мазкур радиоешиттиришлар учун тайёрланган материалларнинг мазмуни мукаммаллашган ва илмийлиги ортган;
реципрок қурилмаларнинг ўзбек тилида ўз семантик ва синтактик тузилишига эга бўлган мураккаб грамматик шакллар эканлиги, уларнинг асосий хусусиятлари тил ва нутқда ўзаро муносабатларни ифодалашга қаратилганлиги, реципрок қурилмаларнинг семантик таркиби икки ёки ундан ортиқ субектлар ўртасидаги ўзаро муносабатни ифодалаши ва бу тилнинг умумий семантик тизимига хос бўлиб, реципрок ифодасида ўзаро таъсир этиш муносабати, субект ва предикат ролининг ўзаро алмашувчанлиги, синтактик ўзгаришларга учраши, тил ва нутқда реципрок қурилмаларнинг қўлланилиши давомида синтактик қурилмаларнинг кенгайиши, грамматик шаклларнинг алмашиниши, таркибий операторларнинг қўлланилиши, реципрок маъно турларининг ўзаро таъсир ва муносабатларни ифодалашга хизмат қилиши, реципрок синтактик ва семантик хусусиятларининг тил ва нутқ тизимида ўзаро боғлиқ бўлиб, улар дихотомияда бир-бирини тўлдириши ўз ечимини топганлиги, гап ва унинг реципрокли деривацияси, мураккаб синтактик қурилма ва унинг реципрокли деривацияси, дистантли ва контактли реципроклик, социатив ва комитатив каби тушунчалар реципрокнинг бир тури эканлиги ҳақидаги хулосалардан “Энглиш Аccесс Миcросчоларшип Програм” лойиҳасида фойдаланилган (Самарқанд давлат чет тиллар институти ректорининг 2025-йил август ойининг 5-санасидаги 2310/02-сон маълумотномаси). Натижада халқаро таълим дастури мукаммаллашган.