Асадова Гавҳар Тешабаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Гап таркибида икки валентли синтаксемаларнинг когнитив хусусиятлари ва қиёсий-функсионал тадқиқи (инглиз ва ўзбек тиллари мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.PhD/Fil4400
Илмий раҳбар: Мирсанов Ғайбулла Қулмуродович, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат чет тиллар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат чет тиллар институти, PhD. 03/2025.27.12.Fil.37.02
Расмий оппонентлар: Хайруллаев Хуршиджон Зайниевич, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Кубейсинова Даметкен Турсунбаевна, филология фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Жиззах давлат педагогика университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тиллари гап қурилмаларида иштирок этган икки валентли компонентларнинг синтактик мақомини аниқлаш ва уларни тиллараро қиёсий таҳлил қилиш ҳамда улар ифодалаган синтаксемаларнинг когнитив хусусиятларини таснифлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
синтактик сатҳда валентлик ҳодисасини аниқлашда функсионал синтактик алоқалар тизими асосида икки валентли бирликларнинг ядровий ва ноядровий предикатив, координатив ва субординатив, координатив ва предикатив муносабатлар доирасида воқеланиши юнксион моделлар асосида изчил далилланган;
инглиз ва ўзбек тилларида икки валентли бирликларнинг гап таркибидаги синтактик мақоми компонент таҳлил асосида аниқланиб, уларнинг синтактик вазифасига кўра уюшиқ ядро бўлаклар (ҲНП1, ҲНП2), уюшиқ тобе (ҲÑД), икки бор предикатланувчи ядро (НП1П1) компонентлар ҳамда ноядровий тобе предикатив 1 (ÑДП1) компонентлар ўрнида фаоллашишуви ва морфологик хусусиятлари компонент моделлар ёрдамида исботланган;
содда гап қурилмасида икки валентли компонентларнинг процессуаллик, субстансиаллик ва квалификативлик қамровидаги дифференциал синтактик-семантик белгилари синтаксем таҳлил асосида аниқланган ҳамда уларнинг бошқа синтаксемалар билан СбОбАг ↔ ПрАcДр, СбҚлт ↔ ҚлфҚлт, СбИд1 ↔ СбИд2 каби комбинатор имкониятлари қиёсий жиҳатдан очиб берилган;
гап таркибидаги икки валентли бирликлар ҳосил қилган категориал синтаксемаларнинг когнитив модели ишлаб чиқилиб, унда агентив, квантитатив, статив, директив, эгзистенсиал каби фреймлар аниқланиб, улар асосида компютер лингвистикаси ва автомат таржимада синтактик муқобиллик аспектларига қаратилган тавсиялар ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз ва ўзбек тилларидаги икки валентли синтаксемаларнинг когнитив хусусиятлари ва қиёсий-функсионал жиҳатдан тадқиқ қилиш жараёнида эришилган илмий натижалар асосида:
синтактик сатҳда валентлик ҳодисасини аниқлашда функсионал синтактик алоқалар тизими асосида икки валентли бирликларнинг ядровий ва ноядровий предикатив, координатив ва субординатив, координатив ва предикатив муносабатлар доирасида воқеланиши юнксион моделлар асосида изчил далилланиши бўйича эришилган натижалардан 2021-2023-йилларга мўлжалланган Эрасмус+ дастурининг Прожеcт №598340-ЭПП-1-2018-1-ЭС-ЭППКА2-CБҲЕ-ЖП University Cooperation Framework for Knowledge Transfer in Central Asia and China (УНИCАC) мавзусидаги халқаро лойиҳада фойдаланилган (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университетнинг 2025-йил 30-августдаги №04/11-15727 сонли маълумотномаси). Натижада бу грант лойиҳасини янада такомиллаштиришга ва синтактик валентлик ёрдамида гапларнинг когнитив асосини ташкил этувчи синтаксем фреймларни тизимлаштиришга хизмат қилган;
инглиз ва ўзбек тилларида икки валентли бирликларнинг гап таркибидаги синтактик мақоми аниқланиб, уларнинг синтактик вазифасига кўра уюшиқ ядро бўлаклар (ҲНП1, ҲНП2), уюшиқ тобе (ҲÑД), икки бор предикатланувчи ядро (НП1П1) компонентлар ҳамда ноядровий тобе предикатив 1 (ÑДП1) компонентлар ўрнида фаоллашишуви ва морфологик хусусиятларини компонент моделлар ёрдамида очиб беришда эришилган натижалардан 2024-2025-йиллар давомида бажарилган “Паратранслатор: параллел корпусга асосланган контекстологик электрон таржима луғат” яратишда ва унинг лойиҳа вазифаларини бажаришда фойдаланилган (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университетнинг 2025-йил 30-августдаги №04/11-15728-сонли маълумотномаси). Натижалар грант лойиҳасидаги контекстуал таржимани моделларини янада такомиллаштиришга ва матн семантикасини тўғри шакллантириш ва муқобил таржимага эришиш, матн консептини тушуниш, когнитив имкониятларини очиб учун асос бўлган;
содда гап қурилмасида икки валентли компонентларнинг процессуаллик, субстансиаллик ва квалификативлик қамровидаги дифференциал синтактик-семантик белгилари синтаксем таҳлил асосида аниқланган ҳамда уларнинг бошқа синтаксемалар билан СбОбАг ↔ ПрАcДр, СбҚлт ↔ ҚлфҚлт, СбИд1↔ СбИд2 каби комбинатор имкониятлари қиёсий жиҳатдан очиб берилишига оид тавсия қилинган метод ва назарий хулосаларидан Ўзбекистон Ресубликаси Ички ишлар вазирлиги Самарқанд академик лицейида 2024-2025-ўқув йиллар давомида яратилган “Спеакинг Праcтиcе” номли ўқув қўлланмасини ҳамда “Энглиш-Узбек Воcабуларй” луғатини яратиш вазифаларини бажаришда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги Самарқанд академик лицейининг 2025-йил 04-ноябрдаги 04-11/3-сонли далолатномаси). Натижада ўқув қўлланма ва луғатни янада такомиллаштиришга ва муқобил таржимага эришиш, машқларни тушуниш, матннинг когнитив имкониятларини очиб беришга ҳамда ўқувчиларнинг инглиз тилини она тили билан қиёслаб ўрганишида самарага эришилган;
гап таркибидаги икки валентли бирликлар ҳосил қилган категориал синтаксемаларнинг когнитив модели ишлаб чиқилиб, унда агентив, квантитатив, статив, директив, эгзистенсиал каби фреймлар аниқланиб, улар асосида компютер лингвистикаси ва автомат таржимада синтактик муқобиллик аспектларига қаратилган таклиф ва тавсиялар Ўзбекистон Республикаси Самарқанд вилояти теле- ва радиоешиттириш компаниясининг 2025-йил 15-сентябр куни “Самарқанд” телеканалида эфирга узатилган “Ассалом, Самарқанд!” тонгги дастури ҳамда 2025-йил 16-сентябр куни “Самарқанд” радиоканалида эфирга узатилган “Кун мавзуси” эшиттиришининг сценарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 19-сентябрдаги №01-07/325-сонли маълумотномаси). Натижада илмий-маърифий аҳамиятига эга расмий ва норасмий матнларнинг инглиз ва ўзбек тилларида ифодаланиши ҳақида маълумотлар берилган ва кейинги кўрсатувларда ҳам фойдаланиш кўзда тутилган.