Мадаминов Бахтияр Нуруллаевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Рух сулфиди ва рух селениди кристалларининг структура ва хоссаларига электрон нурланишининг таъсири”, 01.04.07 – Конденсирланган ҳолат физикаси (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № В2026.1.PhD/FM1111 
Илмий раҳбар: Ташметов Маннаб Юсупович, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Ядро физикаси институти. 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ядро физикаси институти, DSc.05/2025.27.12.FM/T.13.01.
Расмий оппонентлар: Нуритдинов Иззатилло, физика-математика фанлари доктори, профессор.  Умаров Салим Халлокович, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот:     Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқот ишининг мақсади ЗнС ва ЗнСе кристалларининг структуравий, морфологик, оптик ва механик хоссаларига электрон нурланиш таъсирининг характерини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгиликлари:
биринчи марта 2 МеВ энергияли электронлар билан 4.0×1017 электрон/cм2 гача бўлган флюенслар диапазонида нурлантирилганда ЗнС ва ЗнСе кристалларининг структуравий ҳамда микроструктуравий параметрларидаги ўзгариш қонуниятлари аниқланиб, улар панжара параметрининг чизиқли камайиши, ўртача кристаллитлар ўлчамининг чизиқли ортиши, дислокациялар зичлиги ҳамда микрокучланишларнинг камайиши сифатида намоён бўлган ва бу радиацион-индуцирланган панжара релаксацияси ҳамда нуқсонларнинг қайта тақсимланишини кўрсатади;
биринчи марта ЗнС ва ЗнСе кристаллари 2 МеВ энергияли электронлар билан 2.5×1017 электрон/cм2 гача бўлган флюенсларда нурлантирилганда сирт нотекислик параметрлари экспоненсиал қонун бўйича камайиши (79-87 % гача) кўрсатилиб, бу радиацион-стимулланган нуқсонлар миграцияси ва сиртга яқин релефнинг текисланиши билан боғлиқ эканлиги аниқланган;
2 МеВ энергияли электронлар билан 2.5×1017 электрон/cм2 гача бўлган флюенсларда ЗнС ва ЗнСе кристалларининг оптик ҳамда фонон хусусиятларида (тақиқланган зона кенглигининг чизиқли камайиши, Урбах энергиясининг ортиши, бўйлама оптик (ЛО) моданинг интенсивлиги кучайиши ва кўндаланг оптик (ТО) моданинг интенсивлиги сусайиши) ўзгаришлар юз бериши аниқланиб, бу радиацион-индуцирланган нуқсонлар, локализацияланган ҳолатлар ҳамда нуқсонлар таъсирида маҳаллий поляризациянинг кучайиши билан боғлиқлиги кўрсатилиб берилган;
ЗнС ва ЗнСе кристалларнинг микроқаттиқликлари энергияси 2 МеВ бўлган электронлар билан 2.5×1017 электрон/cм2 гача флюенсларда нурлантирилганда экспоненсиал равишда ортиши (ЗнС учун – 0.542 дан 0.651 ГПа гача; ЗнСе – учун 0.347 дан 0.407 ГПа гача) аниқланиб, бу радиацион мустаҳкамланиш билан боғлиқлиги ҳамда дислокациялар зичлиги ва микрокучланишларнинг камайиши билан корреляцияси кўрсатиб берилган;
ЗнС ва ЗнСе кристалларида радиацион-индуцирланган нуқсонлар динамикасининг консептуал физик модели таклиф этилиб, унда тезлатилган электронларнинг панжара атомлари билан ўзаро таъсири, вакансиялар ва тугунлараро атомларнинг генерацияси ҳамда миграцияси ҳисобга олинган бўлиб, улар релаксация ва нуқсонларнинг қайта тақсимланишига олиб келади ҳамда кузатилган структуравий, морфологик, оптик, фонон ва механик ўзгаришларга ягона физик изоҳ беради.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Электронлар билан нурлантиришнинг рух сулфиди ва рух селениди кристалларининг структура ва хоссаларига таъсири бўйича олинган натижалар асосида:
электронлар билан ЗнС ва ЗнСе кристалларини нурлатишда структуравий ҳамда микроструктуравий параметрларидаги ўзгариш қонуниятлари, шунингдек, ҳажмий монокристаллар сирт морфологиясидаги аниқланган ўзига хос хусусиятлар Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университетида бакалавриат босқичининг “Қаттиқ жисм физикаси” фани ҳамда магистратура босқичининг “Физиканинг замонавий тадқиқот усуллари” ва “Қаттиқ жисм назарияси” махсус курслари доирасида ўқув жараёнига жорий этилган (Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университетининг 2026-йил 12-февралдаги №307-сонли хати), шунингдек, хорижий тадқиқотчилар томонидан ҳам фойдаланилган (халқаро илмий журналлардаги ҳаволалар: Апплиед Пҳйсиcс Леттерс 126, 10, 102103, 2025; Пҳйсиcа Б: Cонденсед Маттер 713, 417377, 2025; Апплиед Радиатион анд Исотопес 229, 112345, 2025; Жоурнал оф Пҳйсиcс: Cонденсед Маттер 37, 48, 485702, 2025; Нехт Материалс 10, 101527, 2026; Пҳйсиcа Сcрипта 100, 12, 125918, 2025). Олинган натижалардан фойдаланиш ўқув фанлари мазмунини кристалл панжаранинг радиацион-индуцирланган релаксацияси ва нуқсонлар тузилмасининг ривожланиши ҳақидаги замонавий тасаввурлар билан бойитиш, шунингдек, радиацион-стимулланган нуқсонлар миграцияси механизмлари ҳамда сиртга яқин релефнинг текисланиш жараёнлари ҳақидаги тасаввурларни чуқурлаштириш имконини берган;
электрон нурланиш шароитида ЗнС ва ЗнСе кристалларининг оптик ҳамда фонон хоссаларида аниқланган ўзгаришлар, шунингдек, микроқаттиқликнинг экспоненсиал ортиши хорижий тадқиқотчилар нашрларида ўз аксини топган (халқаро илмий журналлардаги ҳаволалар: Апплиед Пҳйсиcс Леттерс 126, 10, 102103, 2025; Пҳйсиcа Б: Cонденсед Маттер 713, 417377, 2025; Апплиед Радиатион анд Исотопес 229, 112345, 2025; Жоурнал оф Пҳйсиcс: Cонденсед Маттер 37, 48, 485702, 2025; Нехт Материалс 10, 101527, 2026; Пҳйсиcа Сcрипта 100, 12, 125918, 2025). Олинган натижалар кенг тақиқланган зонали яримўтказгичларда нуқсон-индуцирланган мустаҳкамланиш ҳақидаги тасаввурларни ривожлантиришга хизмат қилган ҳамда радиацияга чидамли материалларни ишлаб чиқишда қўлланиши мумкин;
ЗнС ва ЗнСе кристалларида радиацион-индуцирланган нуқсонлар динамикасининг таклиф этилган консептуал физик модели Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университетида бакалавриат босқичининг “Қаттиқ жисм физикаси” фани ҳамда магистратура босқичининг “Физиканинг замонавий тадқиқот усуллари” ва “Қаттиқ жисм назарияси” махсус курслари доирасида ўқув жараёнига жорий этилган (Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университетининг 2026-йил 12-февралдаги №307-сонли хати), шунингдек, хорижий тадқиқотчилар нашрларида ўз аксини топган (халқаро илмий журналлардаги ҳаволалар: Апплиед Пҳйсиcс Леттерс 126, 10, 102103, 2025; Пҳйсиcа Б: Cонденсед Маттер 713, 417377, 2025; Апплиед Радиатион анд Исотопес 229, 112345, 2025; Жоурнал оф Пҳйсиcс: Cонденсед Маттер 37, 48, 485702, 2025; Нехт Материалс 10, 101527, 2026; Пҳйсиcа Сcрипта 100, 12, 125918, 2025). Моделдан фойдаланиш экспериментал натижаларни тизимлаштириш ҳамда мазкур материалларда структура ва хоссаларнинг радиацион-индуцирланган ўзгариш механизмлари ҳақида яхлит тасаввур шакллантириш имконини берган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish