Matkarimova Alima Abuovnaning
fan  doktori  (DSc)  dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I.    Umumiy ma’lumotlar. 
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Orolbuyi mintaqasi bolalarida birlamchi immuntanqisligi: klinik kurinishlari va davolash samaradorligi" 14.00.36 – Allergologiya va immunologiya hamda 14.00.09 – Pediatriya (tibbiyot fanlari). 
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.2.DSc/Tib1101.
Ilmiy rahbarlar: Ismailova Adolat Abduraximovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Axmedova Diloram Il`xomovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.  
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Immunologiya va inson genomikasi instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Immunologiya va inson genomikasi instituti huzuridagi DSc.05/2025.27.12.Tib.26.01 raqamli kengash asosidagi bir martalik ilmiy kengash..
Rasmiy opponentlar: Raxmankulova Zuxra Jandarovna tibbiyot fanlari doktori, professor; Abdujabarova Zul`fiya Muratxodjaevna tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Axmedova Xolida Yuldashevna tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Buxora davlat tibbiet instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immuntanqisligining klinik ko‘rinishlari va davolash samaradorligini aniqlashdan iborat. 
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi.
ilk bor "murakkab statsionar tashxisi" qo‘yilgan tez-tez kasallanuvchi bolalarda nafas olish a’zolarining surunkali kasalliklari, boshqa surunkali kasalliklar, tug‘ma rivojlanish nuqsonlari tashxislangan va kasalxonalarga murojaatlarning sababi qaytalanuvchi zotiljam, nafas olish yo‘llarining pastki qismlari surunkali shikastlanishi xamda surunkali gematologik va nevrologik kasalliklar ekanligi aniqlangan;
ilk bor birlamchi immuntanqislikni tashxislash algoritmi bo‘yicha 22% - Viskott-Oldrich sindromi, 22% - Lui-Bar sindromi, 12,2% - Bruton agammaglobulinemiyasi, 12,2% - selektiv IgA (SDIgA) tanqisligi, 9,8% - OVIN, 9,8% - Di-Jorji sindromi, 4,9% - Djob sindromi (giper-IgE) 4,9% - SGK va 2,4% - autoimmun limfoproliferativ sindromi aniqlangan; 
ilk bor Orolbo‘yi mintaqasida kombinatsiyalangan sindromal birlamchi immunitet tanqisligi shakllari (Viskotta–Oldricha, Lui–Barr, Djob sindromlari, XGV) bo‘lgan bolalarda limfopeniya va leykotsitoz fonida CD4⁺, CD8⁺, NK-hujayralar va V-hujayralar,  immunoglobulinlar va IgG (IgG, IgG1, IgG2, IgG4), yirik va mayda AYuK miqdorlarining kamayishi sababli surunkali yallig‘lanish yuki va immun javobining “charchashi”ga olib kelishi isbotlangan;
ilk bor birlamchi immunitet tanqisligining gumoral shakllari (Bruton agammaglobulinemiyasi, OVIN, IgA ning selektiv tanqisligi) bo‘lgan bolalarda limfopeniya, V-limfotsitlarning keskin kamayishi yoki yo‘qligi, CD4+, CD4/CD8, NK -hujayralar va fagotsitozning pasayishi, IgG, IgA, IgM, immunoglobulinlar miqdorlarining chuqur tanqisligi sababli immunitetning aralash  disfunksiya xolatiga olib kelishi isbotlangan;
ilk bor birlamchi immuntanqislikning turli (yuqumli va yuqumli bo‘lmagan) ko‘rinishlari mul`titizimli tavsifga egaligi xamda  mintaqaviy xususiyatlaridan nafas yo‘llari kasalliklarining og‘ir infeksiyalar ustunligi bilan kechishi Orolbo‘yining iqlim va ekologik omillari bilan uzviy bog‘liqligi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. 
Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immuntanqisligi: klinik ko‘rinishlari va davolash samaradorligini aniqlash bo‘yicha olingan ilmiy natijalari asosida:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor "murakkab statsionar tashxisi" qo‘yilgan tez-tez kasallanuvchi bolalarda nafas olish a’zolarining surunkali kasalliklari, boshqa surunkali kasalliklar, tug‘ma rivojlanish nuqsonlari tashxislangan va kasalxonalarga murojaatlarning sababi qaytalanuvchi zotiljam, nafas olish yo‘llarining pastki qismlari surunkali shikastlanishi xamda surunkali gematologik va nevrologik kasalliklar ekanligi aniqlanganligi bo‘yicha «Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immunitet tanqisligini tashxislash mezonlari» va «Ambulator sharoitida birlamchi immuntanqislikli bolalarni marshrutlash» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Immunologiya va inson genomikasi instituti Ilmiy kengashining 2025 yil 25 yanvardagi  №1-sonli bayonnomasi bilan tasdiqlagan). Mazkur takliflar Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 28.02.2025 yildagi №80-1-sonli, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jayli tumani ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha  11.03.2025 yildagi 1168-13-191-TB2025-sonli va 19.05.2025 yildagi 2499-13-191-TB/2025-sonli va Qoraqalpog‘iston Respublikasi Amudaryo tumani ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 13.03.2025 yildagi 1268-13-181-TB/2025-sonli va 22.05.2025 yildagi 2741-13-181-TB/2025-sonli buyruqlari bilan amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2025 yil 22 maydagi 10/53-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi birlamchi immunitet tanqisligini erta tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va o‘lim xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi;  iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jayli va  Amudaryo tumanlari ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazlari amaliy faoliyatlariga joriy etilishi Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immuntanqislik mezonlari va ambulator sharoitida birlamchi immuntanqislikli bolalarni marshrutlash usulini qo‘llash aniqlash usulini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning o‘rtacha 2-3 baravar kamaytirish, tashxislash xarajatlarini 30-40% gacha tejash va  davolash samaradorligini oshirishga imkon yaratadi;  xulosa: "murakkab statsionar tashxisi" qo‘yilgan tez-tez kasallanuvchi bolalarda nafas olish a’zolarining surunkali kasalliklari, boshqa surunkali kasalliklar, tug‘ma rivojlanish nuqsonlari tashxislangan va kasalxonalarga murojaatlarning sababi qaytalanuvchi zotiljam, nafas olish yo‘llarining pastki qismlari surunkali shikastlanishi xamda surunkali gematologik va nevrologik kasalliklar ekanligi asoslangan;  
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor birlamchi immuntanqislikni tashxislash algoritmi bo‘yicha 22% - Viskott-Oldrich sindromi, 22% - Lui-Bar sindromi, 12,2% - Bruton agammaglobulinemiyasi, 12,2% - selektiv IgA (SDIgA) tanqisligi, 9,8% - OVIN, 9,8% - Di-Jorji sindromi, 4,9% - Djob sindromi (giper-IgE) 4,9% - SGK va 2,4% - autoimmun limfoproliferativ sindromi aniqlanganligi bo‘yicha «Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immunitet tanqisligini tashxislash mezonlari» va «Ambulator sharoitida birlamchi immuntanqislikli bolalarni marshrutlash» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Immunologiya va inson genomikasi instituti Ilmiy kengashining 2025 yil 25 yanvardagi  №1-sonli bayonnomasi bilan tasdiqlagan). Mazkur takliflar Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 28.02.2025 yildagi №80-1-sonli, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jayli tumani ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha  11.03.2025 yildagi 1168-13-191-TB2025-sonli va 19.05.2025 yildagi 2499-13-191-TB/2025-sonli va Qoraqalpog‘iston Respublikasi Amudaryo tumani ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 13.03.2025 yildagi 1268-13-181-TB/2025-sonli va 22.05.2025 yildagi 2741-13-181-TB/2025-sonli buyruqlari bilan amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2025 yil 22 maydagi 10/53-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi birlamchi immunitet tanqisligini erta tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va o‘lim xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi;  iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jayli va  Amudaryo tumanlari ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazlari amaliy faoliyatlariga joriy etilishi Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immuntanqislik mezonlari va ambulator sharoitida birlamchi immuntanqislikli bolalarni marshrutlash usulini qo‘llash aniqlash usulini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning o‘rtacha 2-3 baravar kamaytirish, tashxislash xarajatlarini 30-40% gacha tejash va  davolash samaradorligini oshirishga imkon yaratadi;   xulosa birlamchi immuntanqislikni tashxislash algoritmi bo‘yicha Viskott-Oldrich sindromi, Lui-Bar sindromi, Bruton agammaglobulinemiyasi, selektiv IgA (SDIgA) tanqisligi, OVIN,  Di-Jorji sindromi, Djob sindromi (giper-IgE), SGK va autoimmun limfoproliferativ sindromi aniqlangan; 
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor Orolbo‘yi mintaqasida kombinatsiyalangan sindromal birlamchi immunitet tanqisligi shakllari (Viskotta–Oldricha, Lui–Barr, Djob sindromlari, XGV) bo‘lgan bolalarda limfopeniya va leykotsitoz fonida CD4⁺, CD8⁺, NK-hujayralar va V-hujayralar,  immunoglobulinlar va IgG (IgG, IgG1, IgG2, IgG4), yirik va mayda AYuK miqdorlarining kamayishi sababli surunkali yallig‘lanish yuki va immun javobining “charchashi”ga olib kelishi isbotlanganligi bo‘yicha «Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immunitet tanqisligini tashxislash mezonlari» va «Ambulator sharoitida birlamchi immuntanqislikli bolalarni marshrutlash» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Immunologiya va inson genomikasi instituti Ilmiy kengashining 2025 yil 25 yanvardagi  №1-sonli bayonnomasi bilan tasdiqlagan). Mazkur takliflar Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 28.02.2025 yildagi №80-1-sonli, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jayli tumani ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha  11.03.2025 yildagi 1168-13-191-TB2025-sonli va 19.05.2025 yildagi 2499-13-191-TB/2025-sonli va Qoraqalpog‘iston Respublikasi Amudaryo tumani ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 13.03.2025 yildagi 1268-13-181-TB/2025-sonli va 22.05.2025 yildagi 2741-13-181-TB/2025-sonli buyruqlari bilan amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2025 yil 22 maydagi 10/53-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi birlamchi immunitet tanqisligini erta tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va o‘lim xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi;  iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jayli va  Amudaryo tumanlari ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazlari amaliy faoliyatlariga joriy etilishi Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immuntanqislik mezonlari va ambulator sharoitida birlamchi immuntanqislikli bolalarni marshrutlash usulini qo‘llash aniqlash usulini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning o‘rtacha 2-3 baravar kamaytirish, tashxislash xarajatlarini 30-40% gacha tejash va  davolash samaradorligini oshirishga imkon yaratadi;  xulosa: Orolbo‘yi mintaqasida kombinatsiyalangan sindromal birlamchi immunitet tanqisligi shakllari (Viskotta–Oldricha, Lui–Barr, Djob sindromlari, XGV) bo‘lgan bolalarda limfopeniya va leykotsitoz fonida CD4⁺, CD8⁺, NK-hujayralar va V-hujayralar,  immunoglobulinlar va IgG (IgG, IgG1, IgG2, IgG4), yirik va mayda AYuK miqdorlarining kamayishi sababli surunkali yallig‘lanish yuki va immun javobining “charchashi”ga olib kelishi asoslangan;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor birlamchi immunitet tanqisligining gumoral shakllari (Bruton agammaglobulinemiyasi, OVIN, IgA ning selektiv tanqisligi) bo‘lgan bolalarda limfopeniya, V-limfotsitlarning keskin kamayishi yoki yo‘qligi, CD4+, CD4/CD8, NK -hujayralar va fagotsitozning pasayishi, IgG, IgA, IgM, immunoglobulinlar miqdorlarining chuqur tanqisligi sababli immunitetning aralash  disfunksiya xolatiga olib kelishi isbotlanganligi bo‘yicha «Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immunitet tanqisligini tashxislash mezonlari» va «Ambulator sharoitida birlamchi immuntanqislikli bolalarni marshrutlash» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Immunologiya va inson genomikasi instituti Ilmiy kengashining 2025 yil 25 yanvardagi  №1-sonli bayonnomasi bilan tasdiqlagan). Mazkur takliflar Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 28.02.2025 yildagi №80-1-sonli, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jayli tumani ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha  11.03.2025 yildagi 1168-13-191-TB2025-sonli va 19.05.2025 yildagi 2499-13-191-TB/2025-sonli va Qoraqalpog‘iston Respublikasi Amudaryo tumani ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 13.03.2025 yildagi 1268-13-181-TB/2025-sonli va 22.05.2025 yildagi 2741-13-181-TB/2025-sonli buyruqlari bilan amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2025 yil 22 maydagi 10/53-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi birlamchi immunitet tanqisligini erta tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va o‘lim xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi;  iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jayli va  Amudaryo tumanlari ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazlari amaliy faoliyatlariga joriy etilishi Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immuntanqislik mezonlari va ambulator sharoitida birlamchi immuntanqislikli bolalarni marshrutlash usulini qo‘llash aniqlash usulini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning o‘rtacha 2-3 baravar kamaytirish, tashxislash xarajatlarini 30-40% gacha tejash va  davolash samaradorligini oshirishga imkon yaratadi; xulosa: birlamchi immunitet tanqisligining gumoral shakllari (Bruton agammaglobulinemiyasi, OVIN, IgA ning selektiv tanqisligi) bo‘lgan bolalarda limfopeniya, V-limfotsitlarning keskin kamayishi yoki yo‘qligi, CD4+, CD4/CD8, NK -hujayralar va fagotsitozning pasayishi, IgG, IgA, IgM, immunoglobulinlar miqdorlarining chuqur tanqisligi sababli immunitetning aralash  disfunksiya xolatiga olib kelishi asoslangan;
beshinchi ilmiy yangilik: ilk bor birlamchi immuntanqislikning turli (yuqumli va yuqumli bo‘lmagan) ko‘rinishlari mul`titizimli tavsifga egaligi xamda  mintaqaviy xususiyatlaridan nafas yo‘llari kasalliklarining og‘ir infeksiyalar ustunligi bilan kechishi Orolbo‘yining iqlim va ekologik omillari bilan uzviy bog‘liqligi isbotlanganligi bo‘yicha «Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immunitet tanqisligini tashxislash mezonlari» va «Ambulator sharoitida birlamchi immuntanqislikli bolalarni marshrutlash» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Immunologiya va inson genomikasi instituti Ilmiy kengashining 2025 yil 25 yanvardagi  №1-sonli bayonnomasi bilan tasdiqlagan). Mazkur takliflar Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 28.02.2025 yildagi №80-1-sonli, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jayli tumani ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha  11.03.2025 yildagi 1168-13-191-TB2025-sonli va 19.05.2025 yildagi 2499-13-191-TB/2025-sonli va Qoraqalpog‘iston Respublikasi Amudaryo tumani ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 13.03.2025 yildagi 1268-13-181-TB/2025-sonli va 22.05.2025 yildagi 2741-13-181-TB/2025-sonli buyruqlari bilan amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2025 yil 22 maydagi 10/53-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi birlamchi immunitet tanqisligini erta tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va o‘lim xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi;  iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Xorazm viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xo‘jayli va  Amudaryo tumanlari ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazlari amaliy faoliyatlariga joriy etilishi Orolbo‘yi mintaqasi bolalarida birlamchi immuntanqislik mezonlari va ambulator sharoitida birlamchi immuntanqislikli bolalarni marshrutlash usulini qo‘llash aniqlash usulini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning o‘rtacha 2-3 baravar kamaytirish, tashxislash xarajatlarini 30-40% gacha tejash va  davolash samaradorligini oshirishga imkon yaratadi;  xulosa: birlamchi immuntanqislikning turli (yuqumli va yuqumli bo‘lmagan) ko‘rinishlari mul`titizimli tavsifga egaligi xamda  mintaqaviy xususiyatlaridan nafas yo‘llari kasalliklarining og‘ir infeksiyalar ustunligi bilan kechishi Orolbo‘yining iqlim va ekologik omillari bilan uzviy bog‘liqligi asoslangan.