Қўзиев Диёр Вохиджоновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Бир ёшгача бўлган болаларда асоратли пневмониянинг клиник-иммунологик жиҳатлари», 14.00.09 – Педиатрия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4.PhD/Tib4890.
Илмий раҳбар: Алиев Ахмаджон Лутфуллаевич , тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.04.
Расмий оппонентлар: Наврузова Шакар Истамовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Азизова Нигора Давлатовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади бир ёшгача бўлган болаларда инфекцион-токсик шок билан асоратланган шифохонадан ташқари пневмонияда клиник-лаборатор ва цитокин ҳолатини комплекс баҳолаш асосида индивидуаллаштирилган даволаш тактикасини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
оғир шифохонадан ташқари пневмония билан касалланган бир ёшгача болаларда инфекцион-токсик шок ривожланишини башоратловчи 19 та кўрсаткичдан иборат 15 та юқори прогностик аҳамиятли хатар омиллари аниқланган;
инфекцион-токсик шок билан асоратланган оғир шифохонадан ташқари пневмония билан касалланган бир ёшгача болалар цитокин профилида TNF-α миқдорининг 3,7 баробар, IL-10 нинг эса 3,5 марта ортиши билан кечувчи прояллиғланиш ва яллиғланишга қарши жавоб регуляциясининг бузилиши натижасида тизимли яллиғланиш реакцияси ҳамда гемодинамик бузилишлар ривожланиши исботланган, шунингдек уларнинг касаллик оғирлиги ва кечишини баҳолаш ҳамда даволаш самарадорлигини мониторинг қилишдаги аҳамияти асосланган;
бир ёшгача бўлган болаларда инфекцион-токсик шок билан асоратланган оғир шифохонадан ташқари пневмонияни даволашда инсон нормал иммуноглобулини ва азоксимер бромид препаратларини беморлар цитокин профилига кўра қўллаш яллиғланиш медиаторлар мувозанати ва иммунологик гомеостазни тиклаш ҳамда гемодинамик барқарорликни таъминлаш орқали клиник ҳолатни яхшилашда самарали эканлиги исботланган;
бир ёшгача бўлган болалар цитокин профили динамикасига асосланган ҳолда ишлаб чиқилган  индивидуал даволаш тактикасини қўллаш натижасида даволашнинг 14-кунига келиб TNF-α даражасининг ўртача 39,0% га, IL-10 даражасининг эса 36,5% га камайиши ҳамда шифохонада ётиш муддатининг 9 кундан 6 кунгача қисқариши қайд этилган бўлиб, мазкур ёндашувнинг юқори клиник самарадорлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Бир ёшгача бўлган болаларда шифохонадан ташқари пневмониянинг инфекцион-токсик шок билан асоратланган ҳолатларида клиник кечишининг ўзига хос хусусиятларини клиник-анамнестик, лаборатор ва иммунологик текширувлар асосида комплекс ўрганиш ҳамда цитокин профилига асосланган индивидуаллаштирилган даволаш тактикасини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: оғир шифохонадан ташқари пневмония билан касалланган бир ёшгача болаларда инфекцион-токсик шок ривожланишини башоратловчи 19 та кўрсаткичдан иборат 15 та юқори прогностик аҳамиятли хатар омиллари аниқланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 27 июндаги 61-51/u-сон қарори билан тасдиқланган “Бир ёшгача бўлган болаларда ўткир зотилжамнинг инфекцион-токсик шок синдроми билан асоратланганида клиник кечишини ташхисоти, даволаш тамойиллари” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Наманган вилояти, Тўрақўрғон туман  тиббиёт бирлашмасининг  2025 йил 29 августдаги 4405-6-85-ТБ/2025-сон ва Фарғона вилояти, Учкўприк тумани тиббиёт бирлашмасининг 2025 йил 19 сентябрдаги 3456-11-162 ТБ/2025-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2026 йил 16 февралдаги 03/43-сон хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: оғир шифохонадан ташқари пневмония билан касалланган бир ёшгача болаларда инфекцион-токсик шок ривожланишини башоратловчи клиник хатар омилларини эрта аниқлаш ва беморларни хавф даражасига кўра табақалаштириш натижасида оғир кечишни ўз вақтида ташхислаш, интенсив терапияни эрта бошлаш ва асоратлар хавфини камайтириш имкони ошган. Иқтисодий самарадорлиги: клиник хатар омилларига асосланган эрта диагностика ва табақалаштирилган ёндашувни қўллаш натижасида оғир асоратлар ривожланишининг олди олиниши ҳисобига қиммат реанимацион ёрдам, инфузион терапия, вазопрессорлар ва кенгайтирилган лаборатор текширувларга бўлган эҳтиёж камайган. Бир беморда инфекцион-токсик шок ривожланган ҳолатда реанимация ва интенсив терапия билан боғлиқ ўртача харажатлар 2200000-2500000 сўмни ташкил этса, эрта стратификация ва профилактик ёндашув орқали ушбу харажатларнинг катта қисми олди олинган. Натижада ҳар бир бемор ҳисобига ўртача 900000-1200000 сўм миқдорида иқтисодий тежамга эришилган. Тадқиқотда қамраб олинган 32 нафар бемор мисолида умумий иқтисодий самара тахминан 30-35 млн сўмни ташкил этган. Хулоса: инфекцион-токсик шок ривожланишини башоратловчи клиник хатар омилларига асосланган эрта диагностика ва табақалаштирилган ёндашув оғир асоратларнинг олдини олиш ва даволаш самарадорлигини ошириш билан бирга, қиммат реанимацион ва интенсив терапия харажатларини қисқартириш ҳисобига ҳар бир бемор учун ўртача 1050000 сўм иқтисодий самарадорликни таъминлаган. Тадқиқот кўламида (32 нафар бемор) умумий иқтисодий самара 33600000 сўмни ташкил этган бўлиб, мазкур ёндашувнинг нафақат клиник, балки иқтисодий жиҳатдан ҳам мақсадга мувофиқ эканлигини тасдиқлайди.
иккинчи илмий янгилик: инфекцион-токсик шок билан асоратланган оғир шифохонадан ташқари пневмония билан касалланган бир ёшгача болалар цитокин профилида TNF-á миқдорининг 3,7 баробар, IL-10 нинг эса 3,5 марта ортиши билан кечувчи прояллиғланиш ва яллиғланишга қарши жавоб регуляцèÿñèíèíã бузилиши натижасида тизимли яллиғланиш реакцияси ҳамда гемодинамик бузилишлар ривожланиши исботланган, шунингдек уларнинг касаллик оғирлиги ва кечишини баҳолаш ҳамда даволаш самарадорлигини мониторинг қилишдаги аҳамияти асосланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 27 июндаги 61-51/u-сон қарори билан тасдиқланган “Бир ёшгача бўлган болаларда ўткир зотилжамнинг инфекцион-токсик шок синдроми билан асоратланганида клиник кечишини ташхисоти, даволаш тамойиллари” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Наманган вилояти, Тўрақўрғон туман  тиббиёт бирлашмасининг  2025 йил 29 августдаги 4405-6-85-ТБ/2025-сон ва Фарғона вилояти, Учкўприк тумани тиббиёт бирлашмасининг 2025 йил 19 сентябрдаги 3456-11-162 ТБ/2025-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2026 йил 16 февралдаги 03/43-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: бир ёшгача бўлган болаларда оғир шифохонадан ташқари пневмонияда цитокин профилида TNF-α ва IL-10 даражаларининг ошиши касаллик оғирлиги ва кечиши билан боғлиқ эканлиги аниқланиб, ушбу кўрсаткичлар асосида яллиғланиш жараёнининг фаоллигини баҳолаш ва даволаш самарадорлигини мониторинг қилиш имконияти кенгайган. Иқтисодий самарадорлиги: цитокин профили-TNF-á ва IL-10 кўрсаткичлари асосида касаллик оғирлигини баҳолаш ва даволаш самарадорлигини мониторинг қилиш амалиётини жорий этиш иқтисодий жиҳатдан харажатларни минималлаштириш таҳлили (Cost-Minimization Analysis) ҳамда ортиқча даволаш õàðàæàòëàðèíè камайтириш модели асосида баҳоланди. Мазкур ёндашув самарасиз ёки кечиктирилган терапияни ўз вақтида коррекция қилиш, такрорий лаборатор-инструментал текширувлар сонини камайтириш ҳамда қиммат дори воситаларидан ортиқча фойдаланишнинг олдини îëèø имконини берган. Ñòàíäàðò даволаш шароитида цитокин мониторингисиз бемор ҳолатини баҳолаш учун қўшимча лаборатор текширувлар, кенгайтирилган биокимёвий таҳлиллар, такрорий инструментал назорат ва эмпирик терапияни давом эттириш билан боғлиқ харажатлар ўртача 1250000 сўмнè ташкил этган. Цитокин профили асосида мониторинг олиб борилганда эса даволаш тактикаси эрта коррекция қилиниб, қўшимча текширувлар ва ортиқча медикаментоз харажатлар ўртача 450000 сўмгача камайган. Áèð бемор учун иқтисодий тежам ÄC=C₀-C₁=1250000-450000 = 800000 сўмни ташкил қилган. Áó ерда: C₀ - цитокин мониторингисиз стандарт ёндашувдаги қўшимча диагностика ва даволаш харажатлари; C₁-цитокин профили асосида мониторинг ва эрта коррекция қилинган ҳолатдаги харажатлар бўлиб, ҳар бир бемор ҳисобига ўртача 800000 сўм иқтисодий тежамни таъминлаган. Òàäқиқот кўламида умумий иқтисодий самара ÓE=ÄC×n= ÓE=800000×32=25600000 сўмни ташкил қилган. Õóëîñà: TNF-á ва IL-10 кўрсаткичларига асосланган мониторинг касаллик оғирлигини объектив баҳолаш, даволаш тактикасини ўз вақтида тўғрилаш ва ортиқча диагностика ҳамда медикаментоз харажатларни камайтириш имконини бериб, ҳар бир бемор учун 800000 сўм, тадқиқот кўламида эса 25,6 млн сўм иқтисодий самарадорликни таъминлаган.
учинчи илмий янгилик: бир ёшгача бўлган болаларда инфекцион-токсик шок билан асоратланган оғир шифохонадан ташқари пневмонияни даволашда инсон нормал иммуноглобулини ва азоксимер бромид препаратларини беморлар цитокин профилига кўра қўллаш яллиғланиш медиаторлар мувозанати ва иммунологик гомеостазни тиклаш ҳамда гемодинамик барқарорликни таъминлаш орқали клиник ҳолатни яхшилашда самарали эканлиги исботланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 27 июндаги 61-51/u-сон қарори билан тасдиқланган “Бир ёшгача бўлган болаларда ўткир зотилжамнинг инфекцион-токсик шок синдроми билан асоратланганида клиник кечишини ташхисоти, даволаш тамойиллари” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Наманган вилояти, Тўрақўрғон туман  тиббиёт бирлашмасининг  2025 йил 29 августдаги 4405-6-85-ТБ/2025-сон ва Фарғона вилояти, Учкўприк тумани тиббиёт бирлашмасининг 2025 йил 19 сентябрдаги 3456-11-162 ТБ/2025-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2026 йил 16 февралдаги 03/43-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: бир ёшгача бўлган болаларда инфекцион-токсик шок билан асоратланган оғир шифохонадан ташқари пневмонияни даволашда инсон нормал иммуноглобулини ва азоксимер бромид препаратларини беморлар цитокин профилига мувофиқ қўллаш яллиғланиш медиаторлари мувозанатини тиклаш, иммунологик гомеостазни барқарорлаштириш ҳамда гемодинамик кўрсаткичларни яхшилаш орқали клиник ҳолатни тезроқ барқарорлаштиришда самарали эканлиги исботланган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: мазкур индивидуаллаштирилган ёндашувни қўллаш болаларда касалликнинг оғир кечишини чеклаш ва тикланиш жараёнини тезлаштириш ҳисобига уларнинг умумий ҳаёт сифати кўрсаткичларини яхшилашга хизмат қилган. Иқтисодий самарадорлиги: инсон нормал иммуноглобулини ва азоксимер бромид препаратларини беморларнинг цитокин профилига мувофиқ қўллаш иқтисодий жиҳатдан харажат-самара таҳлили (Cost-effectiveness analysis) ва соф иқтисодий самарани баҳолаш модели асосида таҳлил қилинди. Мазкур ёндашувда препаратлар мақсадли қўлланилгани сабабли самарасиз медикаментоз терапия, қўшимча инфузион даво, такрорий лаборатор назорат ва интенсив терапия харажатлари қисқарган. Стандарт эмпирик даволашда бир беморга тўғри келадиган қўшимча даволаш харажатлари ўртача 3200000 сўмни ташкил этган. Цитокин профилига асосланган мақсадли иммунокоррекция қўлланилганда ушбу харажатлар ўртача 1650000 сўмгача камайган. Бир бемор учун иқтисодий тежамΔC=C₀-C₁=3200000-1650000=1550000 сўмни ташкил қилган бўлиб, бу ерда C₀ - стандарт даволашдаги қўшимча харажатлар, C₁ - цитокин профилига асосланган мақсадли даволашдаги харажатлардир. Шу билан бирга, таклиф этилган ёндашувнинг соф иқтисодий самараси NEE=(C₀-C₁)×n = 1550000×32=49600000 сўмни ташкил қилган. Клиник самара сифатида TNF-α ва IL-10 даражаларининг пасайиши, гемодинамиканинг барқарорлашиши ва оғир асоратлар хавфининг камайиши инобатга олинган. Хулоса: беморларнинг цитокин профилини ҳисобга олган ҳолда инсон нормал иммуноглобулини ва азоксимер бромид препаратларини мақсадли қўллаш клиник жиҳатдан яллиғланиш медиаторлари мувозанатини тиклаш, гемодинамик барқарорликни таъминлаш ва асоратлар хавфини камайтиришга хизмат қилган. Иқтисодий жиҳатдан эса мазкур ёндашув самарасиз терапия ва қўшимча интенсив даво харажатларини қисқартириб, ҳар бир бемор учун 1,55 млн сўм, тадқиқот кўламида 49,6 млн сўм иқтисодий самарадорликни таъминлаган.
тўртинчи илмий янгилик: оғир шифохонадан ташқари пневмония билан касалланган бир ёшгача болаларда инфекцион-токсик шок ривожланишини башоратловчи 19 та кўрсаткичдан иборат 15 та юқори прогностик аҳамиятли хатар омиллари аниқланган, улардан кўкрак қафаси ретракцияси (RR=8,42), инспиратор зўриқиш (83,3) қуруқ йўтал (RR=5,80) ва терининг оқариши ёки цианоз (RR=5,77) каби кўрсаткичлар эрта ташхислашнинг ишончли клиник мезонлари эканлиги далилланганлиги Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 27 июндаги 61-51/u-сон қарори билан тасдиқланган “Бир ёшгача бўлган болаларда ўткир зотилжамнинг инфекцион-токсик шок синдроми билан асоратланганида клиник кечишини ташхисоти, даволаш тамойиллари” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Наманган вилояти, Тўрақўрғон туман  тиббиёт бирлашмасининг  2025 йил 29 августдаги 4405-6-85-ТБ/2025-сон ва Фарғона вилояти, Учкўприк тумани тиббиёт бирлашмасининг 2025 йил 19 сентябрдаги 3456-11-162 ТБ/2025-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган ((Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2026 йил 16 февралдаги 03/43-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган индивидуаллаштирилган даволаш тактикасини қўллаш натижасида даволашнинг 14-кунига келиб TNF-α даражасининг ўртача 39,0% га ва IL-10 даражасининг 36,5% га камайиши, шунингдек беморларнинг клиник ҳолатининг тезроқ барқарорлашиши ҳамда асоратлар хавфининг камайиши таъминланган. Иқтисодий самарадорлиги: таклиф этилган даволаш тактикаси самарадорлиги харажатларни минималлаштириш (Cost-minimization analysis) тамойили асосида баҳоланди. Индивидуаллаштирилган ёндашувни қўллаш натижасида шифохонада ётиш муддати ўртача 9 кундан 6 кунгача қисқарди, яъни: ΔT=T₁-T₂=9-6=3 кун, бу ерда T₁ - стандарт даволаш олиб борилганда ётиш муддати, T₂ - индивидуаллаштирилган даволашда ётиш муддати. Шу асосда бир бемор учун тўғридан-тўғри иқтисодий самара E₁=ΔT×Cₖ=3×551067=1653201 сўмни ташкил қилади, бу ерда Cₖ-бир койка-куннинг ўртача қиймати. Мазкур натижалар умумлаштирилганда тадқиқот кўламидаги иқтисодий самара ҳар бир бемор ҳисобига ўртача 1653201 сўм бюджет маблағлари тежалиши таъминланган. Шу билан бирга, шифохонада ётиш муддатининг қисқариши орқали қўшимча диагностик ва даволаш харажатлари камайиб, тиббиёт муассасалари ресурсларидан янада самарали фойдаланиш имкони яратилди. Хулоса: цитокин профили динамикасига асосланган индивидуаллаштирилган даволаш тактикаси бемор болалар ҳолатини тезроқ барқарорлаштириш ва асоратлар хавфини камайтириш имконини беради. Шу билан бирга, мазкур ёндашув шифохонада ётиш муддатини қисқартириш орқали ҳар бир бемор ҳисобига ўртача 1,65 млн сўм иқтисодий самарадорликни таъминлайди.