Karimova Gulnoza Davronovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon.
I. Umumiy ma’lumotlar:
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Milliy televidenie faoliyatining genderologiya kesimida diskursiv tahlili” 10.00.09 – Jurnalistika (filologiya fanlari)
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2.PhD/Fil3639
Ilmiy rahbar: Akbarov Hamidulla Ilyasovich, filologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti, DSc.03/2025.27.12 Fil.03.01
Rasmiy opponentlar: Muratova Nozima Faxritdinovna, filologiya fanlari doktori, dotsent. Boymirzaeva Saodat Urakovna, filologiya fanlari doktori.
Yetakchi tashkilot: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi milliy telejurnalistikada gender masalalarining yoritilishi bo‘yicha shakllangan mavjud holatni hamda telemahsulotlarda gender obrazlarining diskursiv xususiyatlarini tahlil qilish, ushbu jarayonda xalqaro gender va media standartlariga rioya etilish darajasini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
– milliy telekanallardagi ayol va erkak obrazlarining qurilishi tanqidiy diskurs tahlili asosida o‘rganilib, gender stereotiplarining til, vizual obraz, janr va syujet orqali qayta ishlab chiqarilishi hamda ularning mediakontentda takroriy reprezentatsiyasi orqali auditoriya ongida ijtimoiy norma sifatida mustahkamlanishiga olib keluvchi diskursiv-normallashtirish mexanizmi dalillangan;
– milliy televidenieda gender tengligi g‘oyalari axboriy va tahliliy janrlarda deklarativ tarzda ilgari surilishi bilan birga, teleserial, telenovella va ko‘ngilochar dasturlarda an’anaviy gender rollari ustuvorligining saqlanib qolishi natijasida yuzaga keladigan janrlararo diskursiv nomuvofiqlik modeli aniqlanib, gender diskursida ichki ziddiyatlarning tizimli xarakteri asoslangan;
– milliy televidenieda gender masalalarini yoritishning amaldagi holati tahlili asosida mediakontentni baholash mezonlari, diskursiv indikatorlar va audiovizual ifoda vositalarini nazarda tutuvchi gender sezgir televidenie modeli ishlab chiqilib, uning mediakontent orqali gender munosabatlarini takomillashtirishga xizmat qiluvchi ilmiy-amaliy konseptual asos ekani isbotlangan;
– genderga asoslangan zo‘ravonlik sahnalari mavjud telemahsulotlarda “genderga asoslangan zo‘ravonlik qonun bilan ta'qib qilinadi” mazmunidagi statik ogohlantiruvchi belgilarni joriy etish orqali auditoriyada huquqiy ong va gender sezgirlikni shakllantirishga yo‘naltirilgan profilaktik media-ta’sir mexanizmi ishlab chiqilib, uning samaradorligi ilmiy jihatdan dalillangan.
IV. Tadqiqot natijalarining amaliyotga joriy etilishi. Milliy televidenie faoliyatining genderologiya kesimida diskursiv tahlili tadqiqoti bo‘yicha olingan natijalar asosida:
milliy telemahsulotlarda gender stereotiplarining shakllanishi, ularning mediakontent orqali takroriy reprezentatsiyasi hamda auditoriya ongida ijtimoiy norma sifatida mustahkamlanish mexanizmlariga, shuningdek turli janrlarda gender diskursining nomuvofiqligi va ichki ziddiyatlariga oid ilmiy xulosalardan “O‘zbekiston tarixi” telekanalining “Yodnoma” ko‘rsatuvi, “Zo‘rTV” telekanalining “O‘zimizda” tok-shousi, “Mahalla” telekanalining “Minbar” tok-shousi hamda “Hudud24” YouTube kanali media materiallarini tayyorlash jarayonida foydalanilgan (“O‘zbekiston teleradiokanali” DMning 2023-yil 20-sentyabrdagi 02-06-1420-son hamda “Mahalla” teleradiokanali DMning 2026-yil 10-martdagi 01-16-49-son ma’lumotnomalari). Natijada telemahsulotlarda ayol va erkak obrazlarini ifodalashda stereotipik yondashuvlarni kamaytirish, gender masalalarini yoritishda janrlararo muvofiqlikni ta’minlash hamda mediakontentda ijtimoiy mas’uliyat tamoyillarini kuchaytirishga qaratilgan ilmiy-amaliy yondashuvlar joriy etilgan;
milliy televidenieda gender sezgir televidenie modeliga oid ilmiy-amaliy tavsiyalardan Yangi media ta’lim markazi tomonidan amalga oshirilgan “Study Project Women Empowerment” loyihasi doirasida hamda jurnalistlar uchun tashkil etilgan o‘quv-amaliy seminar va treninglarda foydalanilgan (Yangi media ta’lim markazining 2024-yil 16-sentyabrdagi 22-son ma’lumotnomasi). Natijada mediakontentni gender sezgirlik asosida baholash mezonlari takomillashtirilib, jurnalistlarning gender savodxonligini oshirish hamda gender masalalarini mas’uliyatli yoritish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalari shakllantirilgan;
milliy mediamakonda ayol obrazining mediareprezentatsiyasi, xususan, ayollarning stereotipik obrazlarini shakllantirish muammolari hamda ularni bartaraf etishga qaratilgan ilmiy xulosalar va takliflardan O‘zbekiston Milliy media birlashmasi tomonidan 2024-yil 3-may kuni o‘tkazilgan “Milliy media mahsulotlar yaratishda ayollar siymosi” mavzusidagi xalqaro konferensiyani tashkil etishda hamda Ayollar media klubi dasturini ishlab chiqishda, shuningdek Milliy mass-mediani qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish jamoat fondi hamda “Search for Common Ground” xalqaro tashkiloti hamkorligida amalga oshirilgan “ShE LEADS” loyihasi doirasida foydalanilgan (O‘zbekiston Milliy media birlashmasining 2024-yil 13-martdagi 01-02/748-son hamda Milliy mass-mediani qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish jamoat fondining 2024-yil 13-sentyabrdagi 98-m-24-son ma’lumotnomalari) . Natijada milliy telekanallarda gender masalalarini yoritishda ayol obrazining stereotipik talqinlarini kamaytirish, mediakontentda gender muvozanatini ta’minlash hamda ayollar siymosini ijtimoiy faol subekt sifatida aks ettirishga qaratilgan ilmiy-amaliy yondashuvlar ishlab chiqilgan va amaliyotga tatbiq etilgan;
genderga asoslangan zo‘ravonlik sahnalari mavjud telemahsulotlarda ogohlantiruvchi belgilarni joriy etish orqali auditoriyaning huquqiy va gender savodxonligini oshirishga qaratilgan profilaktik media mexanizmga oid ilmiy xulosalardan BMTning O‘zbekistondagi “UN Women” tashkiloti tomonidan tayyorlangan O‘zbekistonning Gender tengligi bo‘yicha mamlakat profili (Country Gender Equality Profile) tahliliy hujjatini ishlab chiqish jarayonida foydalanilgan (UN Women Uzbekistan’ning 2026-yil 10-martdagi ID: 91D1D80B-8118-4CE5-B0D8-BC611D9EDFC5-son ma’lumotnomasi). Natijada genderga asoslangan zo‘ravonlikni yoritishda profilaktik media yondashuvlarning ahamiyati asoslangan hamda medianing gender tengligini ta’minlashdagi roli ilmiy jihatdan boyitilgan.
