Махмудов Эркинжон Аскаралиевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Араб халифалиги даврида Фарғона водийсидаги сиёсий жараёнлар”, 07.00.01 – Ўзбекистон тарихи (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/Tar2320.
Илмий раҳбар: Юлдашев Саиданварбек Бахромжон ўғли тарих фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Tar.10.01.
Расмий оппонентлар: Маҳмудов Шерзодхон Юнусович, тарих фанлари доктори, доцент, Умаров Бахтишод Бахридин ўғли, тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Қўқон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ВИИИ–ИХ аср бошларида Фарғона водийсида кечган сиёсий жараёнлар, фарғоналикларнинг Араб халифалиги давлат бошқарувидаги иштироки масалаларини комплекс ўрганишдан иборатдир.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Фарғона топоними “Фарғона” (فرغانة) шаклида илк маротаба Халифа ибн Ҳайёт (777–855)нинг “Китоб ат-Таърих” асарида қайд этилганлиги асосланган;
Бирламчи манбалар таҳлилига кўра, тарихчи олимлар Б.Ғафуров (1908–1977) ва А.Бернштам (1910–1956) томонидан илгари сурилган фарғоналикларнинг Араб халифалигига қарши курашида Танг империяси ёрдам бермаганлиги ҳақидаги фаразлар нотўғри эканлиги аниқланиб, хитойликлар қўшини шимолий Фарғона ҳудудларига 715-йилда етиб келганлиги Сима Гуанг (1019–1086)нинг “Шитзи тонгжиан” асари асосида исботланган;
Араб тилли манбаларга асосланиб, Фарғона водийсининг халифалик томонидан босиб олиниши ВИИ асрнинг иккинчи ярмидан 715-йилгача, 715-йилдан
751-йилгача, ВИИИ аср ўрталаридан 819-йилгача бўлган уч бошқичда олиб борилганлиги далилланган;
ВИИИ аср охирларига келиб Фарғона водийсида Араб халифалиги сиёсий ҳокимиятининг заифлашуви ва қарлуқлар таъсирининг ортишига ҳудуднинг Бағдоддан узоқлиги, туркий қабилалар билан водий халқлари орасидаги иқтисодий, маданий ва ижтимоий умумийлик сабаб бўлганлиги асослаб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Араблар даврида Фарғона водийсида кечган сиёсий жараёнларни тадқиқ этиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Фарғона топоними “Фарғона” (فرغانة) шаклида илк маротаба Халифа ибн Ҳайёт (777–855)нинг “Китоб ат-Таърих” асарида қайд этилганлигига оид илмий хулосалардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2025-йилда маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва соҳани ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар дастурининг ВИИИ йўналиши 41-бандида белгиланган “Миллий давлатчилигимиз тарихи, буюк аждодларимизнинг бой илмий-маънавий меъросини ўрганиш орқали аҳоли ўртасида миллий бирдамлик, ватанга садоқат, миллий ўзлигидан фахрланиш туйғуларини кучайтириш бўйича тарғибот-ташвиқот ишларини ташкил этиш” мавзусида тарғибот ишларини ташкил этиш ва ўтказишда фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг 2025-йил 15-декабр 10/847-сон маълумотномаси). Натижада, тарғибот материалларининг Ватан тарихига доир илмий ва ишончли далиллар билан бойитилишига хизмат қилган;
Бирламчи манбалар таҳлилига кўра, тарихчи олимлар Б.Ғафуров (1908–1977) ва А.Бернштам (1910–1956) томонидан илгари сурилган фарғоналикларнинг араб халифалигига қарши курашида Танг империяси ёрдам бермаганлиги ҳақидаги фаразлар нотўғри эканлиги аниқланиб, хитойликлар қўшини шимолий Фарғона ҳудудларига 715-йилда етиб келганлиги Сима Гуанг (1019–1086)нинг “Шитзи тонгжиан” асари асосида исботланганлиги ҳақидаги маълумотлардан “Ўзбекистон тарихи”, “Ўзбекистон” телерадиоканалида 2024–2025-йилларда эфирга узатилган “Тарих кўзгуси”, “Таълим ва тараққиёт” дастурлари ссенарийларини ёзишда фойдаланилди. (Ўзбекистон Республикаси Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телеканали давлат муассасининг 2025-йил 28-ноябр 05-09-1908-сон маълумотномаси). Натижада, кўрсатувнинг ВИИ–ИХ аср бошларида Фарғона водийсида кечган сиёсий жараёнларга оид маълумотлар ва илмий далилларга бой бўлиши таъминланган.
Араб тилли манбаларга асосланиб, Фарғона водийсининг халифалик томонидан босиб олиниши ВИИ асрнинг иккинчи ярмидан 715-йилгача, 715-йилдан 751-йилгача, ВИИИ аср ўрталаридан 819-йилгача бўлган уч бошқичда олиб борилганлигига оид илмий хулосалардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2025-йилда маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва соҳани ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар дастурининг ВИИИ йўналиши 41-бандида белгиланган “Миллий давлатчилигимиз тарихи, буюк аждодларимизнинг бой илмий-маънавий меъросини ўрганиш орқали аҳоли ўртасида миллий бирдамлик, ватанга садоқат, миллий ўзлигидан фахрланиш туйғуларини кучайтириш бўйича тарғибот-ташвиқот ишларини ташкил этиш” мавзусида тарғибот ишларини ташкил этиш ва ўтказишда фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг 2025-йил 15-декабр 10/847-сон маълумотномаси). Тақдим қилинган маълумотлар маънавий-маърифий тадбирлар учун тайёрланган тарғибот материалларини илмий ва сифат жиҳатидан бойитилишига хизмат қилган;
ВИИИ аср охирларига келиб Фарғона водийсида Араб халифалиги сиёсий ҳокимиятининг заифлашуви ва қарлуқлар таъсирининг ортишига ҳудуднинг Бағдоддан узоқлиги, туркий қабилалар билан водий халқлари орасидаги иқтисодий, маданий ва ижтимоий умумийлик сабаб бўлганлигига доир маълумотлардан “Ўзбекистон тарихи”, “Ўзбекистон” телерадиоканалида 2024–2025-йилларда эфирга узатилган “Тарих кўзгуси”, “Таълим ва тараққиёт” дастурлари ссенарийларини ёзишда фойдаланилди. (Ўзбекистон Республикаси Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телеканали давлат муассасининг 2025-йил 28-ноябр 05-09-1908-сон маълумотномаси). Натижада, телетомошабинларнинг Ўзбекистон тарихига доир билим, тасаввурларини янада бойитилишига ҳамда ёш авлодни ватанпарварлик руҳида тарбиялашга хизмат қилган.
