Муфтайдинова Шахноза Киёмиддиновнанинг
 фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маьлумотлар.
 Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ташқи генитал эндометриозни ташхислаш, хирургик даволаш ва олдини олишда мултидисциплинар ёндашув», 14.00.01-Акушерлик ва гинекология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.3.DSc/Tib887.
Илмий маслахатчилар:  Буралкина Наталья Александровна, тиббиёт фанлари доктори, катта илмий ходим, Муминова Зиёда Аброровна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.05.
Расмий оппонентлар: Курбанов Джахонгир Джамалович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Каримова Феруза Джавдатовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Дубровина Светлана Олеговна, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Россия).
Етакчи ташкилот: Н.И.Пирогов номли Россия миллий тадқиқот тиббиёт университети (Россия).
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ташқи генитал эндометриознинг турли шаклларида тиббий ёрдам кўрсатишда мултидисциплинар ёндашувга асосланган интеграциялашган концепцияни ишлаб чиқиш орқали ташхислаш тизимини ва беморларни олиб бориш тактикасини оптималлаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
чуқур инфильтратив эндометриозда клиник, нурли (ТВУЗИ, МРТ) ва эндоскопик усулларнинг комплекс қўлланилишининг диагностик самарадорлиги касаллик фенотипига боғлиқ ҳолда диагностик аниқлик кўрсаткичлари (сезгирлик, ўзига хослик, ROC-таҳлил) ни миқдорий баҳолаш асосида илмий жиҳатдан исботланган;
чуқур инфильтратив эндометриозда эутопик эндометрийнинг секретор фазасида EphA4 экспрессиясининг ошиши (p=0,038) ҳамда назорат гуруҳига нисбатан эутопик ва эктопик эндометрийда EphB4 экспрессиясининг ишончли ошиши (p<0,001) ташқи генитал эндометриознинг инфильтратив шакллари патогенезида EphA4 ва EphB4 нинг иштироки исботланган;
EphA4, EphB4 ва VEGF (ИГХ) экспрессияси асосида чуқур инфильтратив эндометриознинг диагностик модели ишлаб чиқилган бўлиб, унинг диагностик аҳамияти ROC-таҳлил билан тасдиқланган (EphA4 учун AUC — 0,751, EphB4 учун AUC — 0,74; p<0,005), ≥77 шартли бирлик бўсағасида сезгирлик 68,57% ва ўзига хослик 64,52% ни ташкил этгани аниқланиб, EphA4, EphB4 ва VEGF нинг диагностик ва прогностик аҳамияти исботланган;
эфрин сигнал тизимини ҳужайраларнинг апоптозга чидамлилиги ва эндометриоз ривожланиши механизмларида иштирок этиши EphA4 ва EphB4 рецепторлари экспрессияси ҳамда апоптоз маркери Bcl-2 ўртасидаги ўзаро боғлиқлик орқали исботланган;
чуқур инфильтрация қилувчи эндометриозли беморларни кўп тармоқли даволашнинг фенотипга йўналтирилган жарроҳлик тактикаси интеграциялашган концепцияси, оғриқ синдромининг пасайишини (ВАШ: 72 соат — p<0,05; 6–8 соат — p<0,001), госпитализация муддатининг 1,36 мартага қисқаришини (7,0 га қарши 9,5 кун; p<0,001), операциядан кейинги ётоқ кунининг 1,30 мартага камайишини (5,0 га қарши 6,5 кун; p=0,001), SF-36 кўрсаткичларининг яхшиланишини («танавий оғриқ»: 42→73; p<0,001) ва ҳомиладорликка эришиш даражасининг 39,6% гача ошишини таъминлаши илмий жиҳатдан исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ташқи генитал эндометриознинг клиник, инструментал, морфологик ва молекуляр кўрсаткичларини комплекс ўрганиш бўйича олинган илмий натижалар, шунингдек ушбу патологияга эга беморларни диагностика қилиш ва олиб бориш тактикасини патогенетик жиҳатдан асосланган ҳолда такомиллаштиришга қаратилган ишланмалар асосида, мултидисциплинар ёндашувга асосланган интеграциялашган концепция ишлаб чиқилди:
биринчи илмий янгилик: чуқур инфильтратив эндометриозда клиник, нурли (ТВУЗИ, МРТ) ва эндоскопик усулларнинг комплекс қўлланилишининг диагностик самарадорлиги касаллик фенотипига боғлиқ ҳолда диагностик аниқлик кўрсаткичлари (сезгирлик, ўзига хослик, ROC-таҳлил) ни миқдорий баҳолаш асосида илмий жиҳатдан исботланганлиги, Тошкент тиббиёт академиясининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2024-йил 23-декабрдаги №12-24/441-t-сон билан тасдиқланган “Оптимизация алгоритма ведения пациенток с различными формами эндометриоза” номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика Перинатал Маркази амалиётига 2025-йил 27-мартдаги №120-сон буйруғи ва РИО ВА БСИАТМ Хоразм вилояти филиалининг амалиётига 2025-йил 25-апрелдаги №58-И-сонли буйруғи асосида жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги  Илмий техник кенгашининг 2025 йил 7 октябрдаги №26/25-сон хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: клиник, нур (ТВУЗИ, МРТ) ва эндоскопик усуллардан фойдаланган ҳолда комплекс диагностик ёндашувни жорий этиш эндометриозни эрта верификация қилиш, касалликнинг инфильтратив шаклларини ўз вақтида аниқлаш ва даволаш тактикасини илмий асосланган тарзда танлашни таъминлайди. Бу диагностик хатолар сонини камайтиришга, кеч аниқланадиган ҳолатлар улушини қисқартиришга, органосақловчи даволаш имкониятларини кенгайтиришга ҳамда репродуктив ёшдаги аёллар ҳаёт сифати яхшиланишига хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: комплекс диагностика етишмаслиги эндометриознинг кеч аниқланишига, касалликнинг ривожланиши ва кенг тарқалган ҳамда инфильтратив шаклларининг шаклланишига олиб келади, бундай ҳолатларни даволаш эса катта молиявий харажатлар билан боғлиқ. Бундай шаклларни даволашнинг ўртача қиймати бир клиник ҳолат учун 12–15 млн сўмни ташкил этади. Шу билан бирга, клиник, ТВУЗИ, МРТ ва эндоскопик усуллар асосида эрта комплекс диагностика 1,2–2,0 млн сўмни талаб қилади ва жараён ривожланишининг олдини олиш имконини беради. Ишлаб чиқилган диагностик алгоритмни жорий этиш асоссиз хирургик аралашувлар сонини 18–25% га камайтиради ва бир клиник ҳолат учун 9–12 млн сўмгача иқтисод қилиш имконини беради, умумий даволаш ва реабилитация харажатларини 20–35% га қисқартиради. Хулоса: Клиник, нурли ва эндоскопик усуллар асосида комплекс эндометриоз диагностикасини жорий этиш диагностика аниқлигини ошириш ва даволаш тактикасини оптималлаштиришни илмий жиҳатдан асослайди ҳамда соғлиқни сақлаш тизими учун аҳамиятли ижтимоий ва иқтисодий афзалликларни таъминлайди;
иккинчи илмий янгилик: чуқур инфильтратив эндометриозда эутопик эндометрийнинг секретор фазасида EphA4 экспрессиясининг ошиши (p=0,038) ҳамда назорат гуруҳига нисбатан эутопик ва эктопик эндометрийда EphB4 экспрессиясининг ишончли ошиши (p<0,001) ташқи генитал эндометриознинг инфильтратив шакллари патогенезида EphA4 ва EphB4 нинг иштироки исботланганлиги, Тошкент тиббиёт академиясининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2024-йил 23-декабрдаги №12-24/441-t-сон билан тасдиқланган “Оптимизация алгоритма ведения пациенток с различными формами эндометриоза”, №12-24/444-t-сон билан тасдиқланган “Новые методы в молекулярной диагностике и терапии глубокого эндометриоза”   номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика Перинатал Маркази амалиётига 2025-йил 27-мартдаги №120-сон буйруғи ва РИО ВА БСИАТМ Хоразм вилояти филиалининг амалиётига 2025-йил 25-апрелдаги №58-И-сонли буйруғи асосида жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги  Илмий техник кенгашининг 2025 йил 7 октябрдаги №26/25-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: эутопик эндометрийда EphA4 рецепторининг гипер-экспрессиясини верификациялаш унинг оддий биопсия материалини таҳлил қилишда инфильтратив ўсишнинг эрта ва ноинвазив молекуляр предиктори сифатида ишлатилиши учун асос бўлади. 165 шартли бирликдаги кесиш нуқтасида 88,89% сезгирликка эришиш ҳар 10 ЧЭ ҳолатидан деярли 9 тасини аниқлашни таъминлайди ва гистологик текширувнинг прогностик қийматини сезиларли даражада оширади. Операциядан олдинги босқичда EphA4 гипер-экспрессиясининг аниқланиши инвазия даражаси ва жараённинг тарқалишини юқори аниқликда прогноз қилишга ёрдам беради, бу эса ўз вақтида мураккаб мултидисциплинар жарроҳликни режалаштириш ва тор мутахассисларни жалб қилиш учун асосий омил ҳисобланади. Иқтисодий самарадорлиги: EphA4 ни ЧИЭ маркери сифатида баҳолашни жорий этиш диагностика йўналишини сезиларли даражада рационализация қилишга олиб келади, бу қиммат усулларни (масалан, кичик чаноқ аъзолари МРТ) бирламчи бўғинла мавжуд ва информатив ИГХ-тести билан алмаштириш имконини беради. EphA4 нинг юқори сезгирлиги (88,89%) ҳисобига асоссиз ва юқори харажатли диагностик лапароскопиялар улуши камаяди. Лапароскопия нархи 2700000 сўмдан 9000000 сўмгача ўзгаради. 15–20% кераксиз инвазив аралашувларнинг олдини олиш сезиларли даражада тўғридан-тўғри иқтисодий тежашни таъминлайди. Инструментал текширувларни оптималлаштириш: Молекуляр маркер контрастли кучайтирилган қиммат МРТ ларни такроран ўтказиш заруратини камайтиради (ўртача нархи 840000 сўмдан 1200000 сўмгача). ЧИЭ нинг эрта ва аниқ верификацияси адекват бирламчи даволашга ёрдам беради, бу мураккаб оператцияларни талаб қиладиган оғир асоратларнинг ривожланишини олдини олади (нархи 8500000 сўмдан юқори), шунингдек, қайталаниш эҳтимолини камайтиради. Бу узоқ муддатда умумий даволаш харажатларини 15–25% га қисқартириш учун асос бўлади. Хулоса: EphA4 нинг фазага боғлиқ хусусиятлари ва ЧЭ да унинг гипер-экспрессиясини 165 шартли бирлик чегарасида 88,89% сезгирлик билан аниқлаш касалликнинг инвазив ўсишга мойиллигини эрта молекуляр баҳолашни таъминлайди. Маркерни жорий этиш диагностика йўналишини оптималлаштиришга, режалаштирилган жарроҳлик аралашувларининг хавфсизлигини оширишга ва инвазив процедуралар (лапароскопия 2,7 – 9 млн сўм) ва қиммат инструментал текширувларга (МРТ 1,2 млн сўмгача) эҳтиёжни камайтириш ҳисобига сезиларли иқтисодий самарадорликни таъминлайди;
учинчи илмий янгилик: EphA4, EphB4 ва VEGF (ИГХ) экспрессияси асосида чуқур инфильтратив эндометриознинг диагностик модели ишлаб чиқилган бўлиб, унинг диагностик аҳамияти ROC-таҳлил билан тасдиқланган (EphA4 учун AUC — 0,751, EphB4 учун AUC — 0,74; p<0,005), ≥77 шартли бирлик бўсағасида сезгирлик 68,57% ва ўзига хослик 64,52% ни ташкил этгани аниқланиб, EphA4, EphB4 ва VEGF нинг диагностик ва прогностик аҳамияти исботланганлиги, Тошкент тиббиёт академиясининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2024-йил 23-декабрдаги №12-24/441-t-сон билан тасдиқланган “Оптимизация алгоритма ведения пациенток с различными формами эндометриоза”, №12-24/444-t-сон билан тасдиқланган “Новые методы в молекулярной диагностике и терапии глубокого эндометриоза”   номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика Перинатал Маркази амалиётига 2025-йил 27-мартдаги №120-сон буйруғи ва РИО ВА БСИАТМ Хоразм вилояти филиалининг амалиётига 2025-йил 25-апрелдаги №58-И-сонли буйруғи асосида жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги  Илмий техник кенгашининг 2025 йил 7 октябрдаги №26/25-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ривожлантирилган диагностик модельга VEGF ни киритиш ЧИЭ фаоллиги ва касалликнинг агрессив кечишини эрта аниқлашни таъминлайди, бу эса гормонал терапияни ва диспансер кузатув тактикасини индивидуаллаштириш имконини беради. Касалликни аниқ дооперацион верификация қилиш жарроҳлик аралашуви ҳажмини нотўғри танлаш хавфини камайтиради ва беморларни ихтисослашган марказларга ўз вақтида йўналтиришга хизмат қилади. Бу тухумдонларнинг ятроген шикастланишини минималлаштиради, овариал заҳиранинг пасайишини олдини олади ва репродуктив функцияни сақлаш ҳамда амалга ошириш имкониятларини оширади, бу эса репродуктив ёшдаги аёллар учун юқори ижтимоий аҳамиятга эга. Иқтисодий самарадорлиги: EphA4, EphB4 ва VEGF ни ўз ичига олган комплекс мультимаркерли диагностика модели (>90% сезгирлик ва >85% спецификлик) чуқур инфильтратив эндометриозни (ЧИЭ) эрта верификация қилиш ва диагностика маршрутини оптималлаштиришни таъминлайди. Ушбу моделни қўллаш МРТ текширувларига бўлган эҳтиёжни (тахминан 1,0–1,2 млн сўм) ва асоссиз диагностик лапароскопияларни (тахминан 4,6–7,3 млн сўм) камайтиради, натижада ҳар бир беморга тўғри келадиган харажатлар 1,5 млн сўмгача қисқаради. Ангиоген фаоллигини (VEGF) эрта аниқлаш касалликнинг оғир шаклларгача прогрессия қилиш хавфини пасайтиради, қиймати 15,4 млн сўмгача бўлган мураккаб операцияларга эҳтиёжни камайтиради ва даволашга кетадиган умумий харажатларни 15–25% га қисқартиради. Хулоса: Ишлаб чиқилган диагностика модели Республика соғлиқни сақлаш тизимида диагностика маршрутини сезиларли даражада оптималлаштириш, операцион ресурслардан мақсадли фойдаланиш ва дифференциал диагностика босқичида ҳар бир бемор учун ўртача 1500000 сўмгача иқтисод қилиш орқали муҳим иқтисодий самарани таъминлайди;
тўртинчи илмий янгилик: эфрин сигнал тизимини ҳужайраларнинг апоптозга чидамлилиги ва эндометриоз ривожланиши механизмларида иштирок этиши EphA4 ва EphB4 рецепторлари экспрессияси ҳамда апоптоз маркери Bcl-2 ўртасидаги ўзаро боғлиқлик орқали исботланганлиги, Тошкент тиббиёт академиясининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2024-йил 23-декабрдаги №12-24/441-t-сон билан тасдиқланган “Оптимизация алгоритма ведения пациенток с различными формами эндометриоза”, №12-24/444-t-сон билан тасдиқланган “Новые методы в молекулярной диагностике и терапии глубокого эндометриоза” номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика Перинатал Маркази амалиётига 2025-йил 27-мартдаги №120-сон буйруғи ва РИО ВА БСИАТМ Хоразм вилояти филиалининг амалиётига 2025-йил 25-апрелдаги №58-И-сонли буйруғи асосида жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги  Илмий техник кенгашининг 2025 йил 7 октябрдаги №26/25-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Эфринлар ва апоптоз ўртасидаги ўзаро боғлиқликни фундаментал аниқлаш стандарт гормонал терапияга чидамли эктопик ўчоқларни танлаб йўқ қилишга қодир бўлган эндометриозни даволашнинг инновацион мақсадли усулларини ишлаб чиқиш учун илмий асос яратади. Янги, мақсадли ёндашув узоқ муддатли гормонал препаратларни қабул қилиш билан боғлиқ бўлган ижтимоий муаммоларни (кўпинча 2 йилгача), шу жумладан яққол ножўя таъсирларни (либидонинг пасайиши, иситма, кайфият ўзгаришлари) ва беморларнинг даволанишга паст риоя қилишини потенциал равишда бартараф этади. Ҳужайраларнинг яшовчанлигини тартибга солувчи молекуляр механизмларга (Bcl-2) муваффақиятли таъсир қилиш қайталаниш частотасини сезиларли даражада камайтиришга ва узоқ муддатли прогнознй яхшилашга имкон беради, бу репродуктив ёшдаги аёлларнинг ҳаёт сифатини бевосита оширади. Иқтисодий самарадорлиги: олинган натижалар эндометриоид ўчоқларида тирозинкиназа рецепторларини индукция қилишга қаратилган таргет терапияни ишлаб чиқиш учун илмий замин яратади. Бундай ёндашувларни жорий этиш 12–24 ой давом этадиган узоқ муддатли гормонал даволашни қисқартириш ёки тўлиқ алмаштириш имконини беради. Гормонал терапиянинг ўртача ойлик қиймати (~250000 сўм)ни ҳисобга олганда, икки йиллик курс давомида бир беморга тўғри келадиган дори-дармон харажатларини 6,0 млн сўмдан ортиққа қисқартириш мумкин. Узоқ муддатли истиқболда даволаш тактикасини оптималлаштириш госпитализациялар, такрорий консультациялар ва сурункали оғриқ синдромини даволаш харажатларини камайтириш ҳисобига бир беморни олиб бориш билан боғлиқ умумий сарф-харажатларни 20–30% га (3,0–6,0 млн сўм) қисқартиришга олиб келади. Хулоса: EphA4/EphB4 ва Bcl-2 ўртасидаги ўзаро боғлиқликни аниқлаш муҳим иқтисодий аҳамиятга эга бўлиб, таргет терапияни ишлаб чиқиш учун илмий платформа яратади. Бу соғлиқни сақлаш тизимида сезиларли иқтисодий самара беради, хусусан, узоқ муддатли гормонал даволашга кетадиган харажатларни (бир курс учун 6000000 сўмдан ортиқ) қисқартириш имконини таъминлайди;
бешинчи илмий янгилик: чуқур инфильтрация қилувчи эндометриозли беморларни кўп тармоқли даволашнинг фенотипга йўналтирилган жарроҳлик тактикаси интеграциялашган концепцияси, оғриқ синдромининг пасайишини (ВАШ: 72 соат — p<0,05; 6–8 соат — p<0,001), госпитализация муддатининг 1,36 мартага қисқаришини (7,0 га қарши 9,5 кун; p<0,001), операциядан кейинги ётоқ кунининг 1,30 мартага камайишини (5,0 га қарши 6,5 кун; p=0,001), SF-36 кўрсаткичларининг яхшиланишини («танавий оғриқ»: 42→73; p<0,001) ва ҳомиладорликка эришиш даражасининг 39,6% гача ошишини таъминлаши илмий жиҳатдан исботланганлиги,  Тошкент тиббиёт академиясининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2024-йил 23-декабрдаги №12-24/441-t-сон билан тасдиқланган “Оптимизация алгоритма ведения пациенток с различными формами эндометриоза”, №12-24/444-t-сон билан тасдиқланган “Новые методы в молекулярной диагностике и терапии глубокого эндометриоза”   номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика Перинатал Маркази амалиётига 2025-йил 27-мартдаги №120-сон буйруғи ва РИО ВА БСИАТМ Хоразм вилояти филиалининг амалиётига 2025-йил 25-апрелдаги №58-И-сонли буйруғи асосида жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги  Илмий техник кенгашининг 2025 йил 7 октябрдаги №26/25-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: комплекс реабилитация ва мултидисциплинар протоколларни жорий этиш тўлиқ ремиссия ва оператция қилинган органларнинг функсияларини тиклашни таъминлайди. Бу тез-тез қайталанишлар ва такрорий операциялар билан боғлиқ бўлган репродуктив ёшдаги аёлларнинг хаёт сифатини яхшилайди. Жарроҳликни оптималлаштириш (органларни сақлаш прициплари) ва оператциядан кейинги тикланиш фертилликни яхшилайди, бу репродуктив функциянинг амалга оширилишига олиб келади (оператциядан кейин бир йил ичида ҳолатларнинг 20% гача), бепуштликнинг ўткир социал муаммосини ҳал қилади. Физиотерапевтик таъсирларни (радон ванналари, магнитотерапия) ўз ичига олган уч босқичли реабилитация узоқ муддатли ва яққол оғриқсизлантиришни (ВАШ бўйича оғриқ интенсивлигини 0,33±0,01 баллгача камайтириш) таъминлайди, бу беморларнинг ҳаёт сифатини тубдан оширади. Иқтисодий самарадорлиги: интеграциялашган концепция ва эрта реабилитация оператция атрофидаги асоратлар (бир ҳолатга 2000000 сўмдан 5000000 сўмгача иқтисод) ва қайталанишлар частотасини камайтиради (олдини олинган оператция учун 6000000 сўмдан 15400000 сўмгача иқтисод). FTS протоколлари ва эрта фаоллаштиришни (физиотерапия) қўллаш стационар даволаниш муддатини ва меҳнатга лаёқатсизлик даврини қисқартиради, стационар маблағларини тежашни ва иқтисодиёт учун билвосита фойда таʼминлайди. Репродуктив натижаларнинг яхшиланиши ЭКУ циклларига бўлган эҳтиёжни камайтиради. Битта ЭКУ циклининг олдини олиш (нархи 50000000 сўм ва ундан юқори) энг сезиларли иқтисодни таʼминлайди, бу мултидисциплинар ёндашувни ишлаб чиқишга киритилган инвестицияларни оқлайди. Хулоса: Илмий асосланган интеграциялашган концепция оператция атрофидаги асоратларни даволаш харажатларини камайтириш (бир ҳолатга 10000000 сўмгача), такрорий оператцияларни олдини олиш (15,4 млн сўмгача) ва энг муҳими, самарасиз ЭКУ ёрдам циклларидан (бир цикл учун 50 млн сўмдан) келиб чиқадиган молиявий юкламани камайтиради ва репродуктив натижаларни яхшилаш ҳисобига иқтисодий самарадорликни сезиларли даражада оширади. 

Yangiliklarga obuna bo‘lish