Раджабова Гулчехра Баходировнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Яллиғланишнинг иммунологик маркерларига асосланган токсик жигар зарарланишларини комплекс баҳолаш ва дифференциал диагностикаси” 14.00.05 – Ички касалликлар, 14.00.36 – Аллергология ва иммунология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.DSc/Tib131.
Илмий маслаҳатчилар: Ганиева Шахзода Шавкатовна, тиббиёт фанлари доктори (DSc) доцент; Наврузова Шакар Истамовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.02.
Расмий оппонентлар: Абдуллаева Чарос Абдужалиловна, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Рахимова Дилором Алимовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Зурочка Александр Владимирович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ёш беморларда токсик жигар зарарланишларини клиник-иммунологик баҳолаш ва дифференциал диагностика усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
токсикологик касалланиш кўрсаткичларининг ўсиши ва дори воситалари билан боғлиқ интоксикациялар улушининг ортиши фонида жигарнинг токсик зарарланишларининг комплекс клиник-ижтимоий модели шакллантирилиб, ушбу касалликда соматик ўзгаришлар билан бир қаторда аниқ ифодаланган руҳий-ижтимоий бузилишлар кечиши, ҳамда патология ҳудуд учун муҳим тиббий-ижтимоий муаммо эканлиги асосланган;
алкоголли жигар ўткир зарарланиши тизимли клиник-биокимёвий ва иммун-яллиғланиш синдроми шаклланиши билан кечиши, цитолиз, холестаз ва фибринолиз жараёнларининг фаоллашуви, шунингдек цитокин профили дисбаланси (IL-2, IL-8, FGF-2 даражаларининг ошиши) билан тавсифланиши ва жигарда яллиғланиш-деструктив ўзгаришлардан фибротик ремоделяция ривожланиши исботланган;
дори воситаларига боғлиқ жигар ўткир зарарланишида ҳатто бир марталик токсик таъсир ҳам тизимли клиник-метаболик ва иммун жавоб ривожланиши билан кечиши, бу ҳолат эластография кўрсаткичларида ўртача ўзгаришлар ва психоэмоционал омилларнинг яққол иштироки билан намоён бўлиб, мазкур зарарланиш турини алкоголли генездан IL -22 прорегенатор цитокинининг ишончли даражада кескин ошиши билан фарқланиши лаборатор асосланган;
илк бор токсик жигар зарарланишида касалликнинг номақбул кечиш хавфини эрта босқичда аниқлашда IL-8, IL-22, FGF-2, MCP-1 ва D-димер каби иммунологик маркерлар цитолиз, холестаз, коагулопатия ва жигар фиброзининг даражаси билан чамбарчас боғлиқлиги, ROC-таҳлил натижаларига кўра (AUC 0,8–0,9), улар анъанавий биокимёвий кўрсаткичларга нисбатан юқори прогностик аҳамиятга эга эканлиги исботланган;
жигарнинг токсик зарарланишларини клиник-анамнестик, лаборатор-инструментал ва иммунологик кўрсаткичлар интеграциясига асосланган дифференциал ташхислашнинг клиник-иммунологик мезонлари концепцияси ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Иммунологик яллиғланиш маркерларини ҳисобга олган ҳолда токсик жигар зарарланишларини комплекс баҳолаш ва дифференциал диагностикасида олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: токсикологик касалланиш кўрсаткичларининг ўсиши ва дори воситалари билан боғлиқ интоксикациялар улушининг ортиши фонида жигарнинг токсик зарарланишларининг комплекс клиник-ижтимоий модели шакллантирилиб, ушбу касалликда соматик ўзгаришлар билан бир қаторда аниқ ифодаланган руҳий-ижтимоий бузилишлар кечиши, ҳамда патология ҳудуд учун муҳим тиббий-ижтимоий муаммо эканлиги асосланганлиги натижасида услубий тавсияномалар ишлаб чиқилди: «Иммунологик кўрсаткичларни ҳисобга олган ҳолда токсик жигар зарарланишларининг асоратларини прогноз қилиш алгоритми» (Бухоро давлат тиббиёт институти Экспертлар кенгашининг 2025 йил 30 апрелдаги №25-м/106-сонли хулосаси билан тасдиқланган), «Ўткир заҳарланишлардан кейин токсик жигар зарарланишларини иммунологик диагностика қилиш усули» (Бухоро давлат тиббиёт институти Экспертлар кенгашининг 2025 йил 30 апрелдаги №25-м/108-сонли хулосаси билан тасдиқланган). Услубий тавсияномалар Қашқадарё филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 10 июндаги №85-И/Ч буйруғи), Самарқанд филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 6 июндаги №99-И/Ч буйруғи), Навоий филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 6 июндаги №83-И/Ч буйруғи) амалиётига тадбиқ этилди (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2025 йил 7 июлдаги №21/84-сонли маълумотномаси). Ижтимоий самарадорлиги: Олинган натижалар даволаш самарадорлигини ошириш, шунингдек токсик жигар зарарланишларидан ўлим ҳолатлари частотасини камайтириш имконини беради. Эрта диагностика ва прогнозлаш цирроз, жигар комаси ва летал тугаш каби оғир асоратларнинг олдини олишни таъминлайди. Бу аҳолида, айниқса меҳнатга лаёқатли ёшларда ногиронлик даражасининг камайишига ҳисса қўшади. Ишлаб чиқилган алгоритм хавф гуруҳларини ажратиш ҳамда салбий натижа эҳтимоли юқори бўлган беморларга эътиборни қаратиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий марказининг Қашқадарё, Самарқанд ва Навоий филиалларида илмий натижаларни амалиётга жорий этиш, токсик жигар зарарланишлари бўлган беморларда диагностика ва даволаш тактикасини қўллаш клинико-иммунологик кўрсаткичларни аниқлаш ва диагностика маркерларидан фойдаланиш орқали бир беморга 1140000 сўм миқдорида иқтисодий самарадорлик беради. Хулоса:Алкоголли ва дори воситаларидан токсик жигар зарарланишлари бўлган беморларда учраш частотаси, тузилиши, биокимёвий, цитокин ва психо-социал кўрсаткичларни қамраб олган комплекс клинико-иммунологик тадқиқот ўтказилган.
иккинчи илмий янгилик: Алкоголли жигар ўткир зарарланиши тизимли клиник-биокимёвий ва иммун-яллиғланиш синдроми шаклланиши билан кечиши, цитолиз, холестаз ва фибринолиз жараёнларининг фаоллашуви, шунингдек цитокин профили дисбаланси (IL-2, IL-8, FGF-2 даражаларининг ошиши) билан тавсифланиши ва жигарда яллиғланиш-деструктив ўзгаришлардан фибротик ремоделяция ривожланиши исботланганлиги натижасида «Иммунологик кўрсаткичларни ҳисобга олган ҳолда токсик жигар зарарланишларининг асоратларини прогноз қилиш алгоритми» (Бухоро давлат тиббиёт институти Экспертлар кенгашининг 2025 йил 30 апрелдаги №25-м/106-сонли хулосаси билан тасдиқланган), «Ўткир заҳарланишлардан кейин токсик жигар зарарланишларини иммунологик диагностика қилиш усули» (Бухоро давлат тиббиёт институти Экспертлар кенгашининг 2025 йил 30 апрелдаги №25-м/108-сонли хулосаси билан тасдиқланган). Услубий тавсияномалар Қашқадарё филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 10 июндаги №85-И/Ч буйруғи), Самарқанд филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 6 июндаги №99-И/Ч буйруғи), Навоий филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 6 июндаги №83-И/Ч буйруғи) амалиётига тадбиқ этилди (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2025 йил 7 июлдаги №21/84-сонли маълумотномаси). Ижтимоий самарадорлиги: Олинган натижалар даволаш самарадорлигини ошириш, шунингдек токсик жигар зарарланишларидан ўлим ҳолатлари частотасини камайтириш имконини беради. Эрта диагностика ва прогнозлаш цирроз, жигар комаси ва летал тугаш каби оғир асоратларнинг олдини олишни таъминлайди. Бу аҳолида, айниқса меҳнатга лаёқатли ёшларда ногиронлик даражасининг камайишига ҳисса қўшади. Ишлаб чиқилган алгоритм хавф гуруҳларини ажратиш ҳамда салбий натижа эҳтимоли юқори бўлган беморларга эътиборни қаратиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий марказининг Қашқадарё, Самарқанд ва Навоий филиалларида илмий натижаларни амалиётга жорий этиш, токсик жигар зарарланишлари бўлган беморларда диагностика ва даволаш тактикасини қўллаш клинико-иммунологик кўрсаткичларни аниқлаш ва диагностика маркерларидан фойдаланиш орқали бир беморга 1140000 сўм миқдорида иқтисодий самарадорлик беради. Хулоса: алкоголли жигар зарарланиши бўлган беморларда FGF-2 даражасини фиброгенез ва фиброз прогрессияси кўрсаткичи сифатида назорат қилиш зарурлиги асосланган, ҳамда FGF-2 даражаси ошганда антифибротик воситаларни қўллаш ва гепатопротектор терапияни кучайтириш мақсадга мувофиқлиги асосланган.
учинчи илмий янгилик: Дори воситаларига боғлиқ жигар ўткир зарарланишида ҳатто бир марталик токсик таъсир ҳам тизимли клиник-метаболик ва иммун жавоб ривожланиши билан кечиши, бу ҳолат эластография кўрсаткичларида ўртача ўзгаришлар ва психоэмоционал омилларнинг яққол иштироки билан намоён бўлиб, мазкур зарарланиш турини алкоголли генездан ИЛ-22 прорегенатор цитокинининг ишончли даражада кескин ошиши билан фарқланиши лаборатор асосланганлиги натижасида услубий тавсияномалар ишлаб чиқилди: «Иммунологик кўрсаткичларни ҳисобга олган ҳолда токсик жигар зарарланишларининг асоратларини прогноз қилиш алгоритми» (Бухоро давлат тиббиёт институти Экспертлар кенгашининг 2025 йил 30 апрелдаги №25-м/106-сонли хулосаси билан тасдиқланган), «Ўткир заҳарланишлардан кейин токсик жигар зарарланишларини иммунологик диагностика қилиш усули» (Бухоро давлат тиббиёт институти Экспертлар кенгашининг 2025 йил 30 апрелдаги №25-м/108-сонли хулосаси билан тасдиқланган). Услубий тавсияномалар Қашқадарё филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 10 июндаги №85-И/Ч буйруғи), Самарқанд филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 6 июндаги №99-И/Ч буйруғи), Навоий филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 6 июндаги №83-И/Ч буйруғи) амалиётига тадбиқ этилди (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2025 йил 7 июлдаги №21/84-сонли маълумотномаси). Ижтимоий самарадорлиги: Олинган натижалар даволаш самарадорлигини ошириш, шунингдек токсик жигар зарарланишларидан ўлим ҳолатлари частотасини камайтириш имконини беради. Эрта диагностика ва прогнозлаш цирроз, жигар комаси ва летал тугаш каби оғир асоратларнинг олдини олишни таъминлайди. Бу аҳолида, айниқса меҳнатга лаёқатли ёшларда ногиронлик даражасининг камайишига ҳисса қўшади. Ишлаб чиқилган алгоритм хавф гуруҳларини ажратиш ҳамда салбий натижа эҳтимоли юқори бўлган беморларга эътиборни қаратиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий марказининг Қашқадарё, Самарқанд ва Навоий филиалларида илмий натижаларни амалиётга жорий этиш, токсик жигар зарарланишлари бўлган беморларда диагностика ва даволаш тактикасини қўллаш клинико-иммунологик кўрсаткичларни аниқлаш ва диагностика маркерларидан фойдаланиш орқали бир беморга 1140000 сўм миқдорида иқтисодий самарадорлик беради. Хулоса: дори воситаларидан жигар зарарланишида дезинтоксикацион терапиядан кейин госпитализациянинг 3-кунида IL-8 ва IL-22 даражаларини аниқлаш асосланган, бу эса яллиғланиш жараёнининг оғирлигини объектив баҳолаш ва асоратларни ўз вақтида прогноз қилиш, шунингдек ўткир жигар етишмовчилигини эрта ташхислаш аниқлигини ошириш имконини бериши асосланган.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор токсик жигар зарарланишида касалликнинг номақбул кечиш хавфини эрта босқичда аниқлашда IL-8, IL-22, FGF-2, MCP-1 ва D-димер каби иммунологик маркерлар цитолиз, холестаз, коагулопатия ва жигар фиброзининг даражаси билан чамбарчас боғлиқлиги, ROC-таҳлил натижаларига кўра (AUC 0,8–0,9), улар анъанавий биокимёвий кўрсаткичларга нисбатан юқори прогностик аҳамиятга эга эканлиги исботланганлиги натижасида услубий тавсияномалар ишлаб чиқилди: «Иммунологик кўрсаткичларни ҳисобга олган ҳолда токсик жигар зарарланишларининг асоратларини прогноз қилиш алгоритми» (Бухоро давлат тиббиёт институти Экспертлар кенгашининг 2025 йил 30 апрелдаги №25-м/106-сонли хулосаси билан тасдиқланган), «Ўткир заҳарланишлардан кейин токсик жигар зарарланишларини иммунологик диагностика қилиш усули» (Бухоро давлат тиббиёт институти Экспертлар кенгашининг 2025 йил 30 апрелдаги №25-м/108-сонли хулосаси билан тасдиқланган). Услубий тавсияномалар Қашқадарё филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 10 июндаги №85-И/Ч буйруғи), Самарқанд филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 6 июндаги №99-И/Ч буйруғи), Навоий филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 6 июндаги №83-И/Ч буйруғи) амалиётига тадбиқ этилди (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2025 йил 7 июлдаги №21/84-сонли маълумотномаси). Ижтимоий самарадорлиги: Олинган натижалар даволаш самарадорлигини ошириш, шунингдек токсик жигар зарарланишларидан ўлим ҳолатлари частотасини камайтириш имконини беради. Эрта диагностика ва прогнозлаш цирроз, жигар комаси ва летал тугаш каби оғир асоратларнинг олдини олишни таъминлайди. Бу аҳолида, айниқса меҳнатга лаёқатли ёшларда ногиронлик даражасининг камайишига ҳисса қўшади. Ишлаб чиқилган алгоритм хавф гуруҳларини ажратиш ҳамда салбий натижа эҳтимоли юқори бўлган беморларга эътиборни қаратиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий марказининг Қашқадарё, Самарқанд ва Навоий филиалларида илмий натижаларни амалиётга жорий этиш, токсик жигар зарарланишлари бўлган беморларда диагностика ва даволаш тактикасини қўллаш клинико-иммунологик кўрсаткичларни аниқлаш ва диагностика маркерларидан фойдаланиш орқали бир беморга 1140000 сўм миқдорида иқтисодий самарадорлик беради. Хулоса: Жигарнинг токсик зарарланишлари билан оғриган беморларни комплекс текшириш стандартларига IL-8, IL-22, MCP-1, FGF-2 ва D-димер даражаларини аниқлашни жорий этиш асосланган, чунки улар яллиғланиш фаоллиги ва коагулопатияни акс эттирувчи юқори информатив иммунологик маркерлар ҳисобланади. Номақбул оқибат хавфини кўрсатувчи чегара қийматлар IL-8 > 2,5 пг/мл, IL-22 > 20 пг/мл, MCP-1 > 150 пг/мл, FGF-2 > 70 пг/мл, D-димер > 550 нг/мл эканлиги асосланган.
бешинчи илмий янгилик: жигарнинг токсик зарарланишларини клиник-анамнестик, лаборатор-инструментал ва иммунологик кўрсаткичлар интеграциясига асосланган дифференциал ташхислашнинг клиник-иммунологик мезонлари концепцияси ишлаб чиқилганлиги натижасида услубий тавсияномалар ишлаб чиқилди: «Иммунологик кўрсаткичларни ҳисобга олган ҳолда токсик жигар зарарланишларининг асоратларини прогноз қилиш алгоритми» (Бухоро давлат тиббиёт институти Экспертлар кенгашининг 2025 йил 30 апрелдаги №25-м/106-сонли хулосаси билан тасдиқланган), «Ўткир заҳарланишлардан кейин токсик жигар зарарланишларини иммунологик диагностика қилиш усули» (Бухоро давлат тиббиёт институти Экспертлар кенгашининг 2025 йил 30 апрелдаги №25-м/108-сонли хулосаси билан тасдиқланган). Услубий тавсияномалар Қашқадарё филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 10 июндаги №85-И/Ч буйруғи), Самарқанд филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 6 июндаги №99-И/Ч буйруғи), Навоий филиали Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази (2025 йил 6 июндаги №83-И/Ч буйруғи) амалиётига тадбиқ этилди (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2025 йил 7 июлдаги №21/84-сонли маълумотномаси). Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар даволаш самарадорлигини ошириш, шунингдек токсик жигар зарарланишларидан ўлим ҳолатлари частотасини камайтириш имконини беради. Эрта диагностика ва прогнозлаш цирроз, жигар комаси ва летал тугаш каби оғир асоратларнинг олдини олишни таъминлайди. Бу аҳолида, айниқса меҳнатга лаёқатли ёшларда ногиронлик даражасининг камайишига ҳисса қўшади. Ишлаб чиқилган алгоритм хавф гуруҳларини ажратиш ҳамда салбий натижа эҳтимоли юқори бўлган беморларга эътиборни қаратиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий марказининг Қашқадарё, Самарқанд ва Навоий филиалларида илмий натижаларни амалиётга жорий этиш, токсик жигар зарарланишлари бўлган беморларда диагностика ва даволаш тактикасини қўллаш клинико-иммунологик кўрсаткичларни аниқлаш ва диагностика маркерларидан фойдаланиш орқали бир беморга 1140000 сўм миқдорида иқтисодий самарадорлик беради. Хулоса: Алкогол ва дори воситаларидан жигарнинг токсик зарарланишлари бўлган беморларда клинико-иммунологик мезонлар концепциясини жорий этиш, антицитокин таргет терапия ва психотерапияни қўллаш тавсия этилиши асосланган.