Авезова Гулойим Саттаровнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Болаларда геморрагик васкулитнинг клиник ва иммуногенетик жиҳатлари”, 14.00.09 – Педиатрия, 14.00.29 – Гематология ва трансфузиология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақами: B2021.3.DSc/Tib612.
Илмий маслаҳатчилар: Бобомуратов Турдикул Акрамович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Маткаримова Дилфуза Сабуровна, тиббиёт фанлари доктори.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.05.
Расмий оппонентлар: Алиев Ахмаджон Лутфуллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Ибрагимова Сапура Захидовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Белых Наталья Анатольевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Россия Федерацияси).
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади болаларда геморрагик васкулит кечишининг клиник кечиши, гемостазиологик, иммуногенетик ривожланиш механизмларини ўрганиш, касалликнинг фаоллигини баҳолаш асосида эрта диагностика ва оқибатларини башоратлаш мезонларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
болаларда геморрагик васкулитнинг учраш даражаси касалликнинг қайталанувчи кечиши ҳисобига ошиши, касалликнинг клиник кечиши, оғирлик даражаси, мавсумийлик ва сурункали инфекция ўчоқлари мавжудлиги билан ўзаро боғлиқлиги, 60,5% ҳолатда сурункали инфекция ўчоқлари рецидивланишнинг клиник предиктори сифатида аниқланиб, ёз фаслида касаллик куз ва баҳор фаслларига нисбатан 1,6 баробар оғир ва асоратли кечиши ҳамда қайталанувчи шаклларидан кейин нефропатия ривожланиш хавфининг ишончли ортиши исботланган;
геморрагик васкулит билан касалланган болаларда гемостаз тизими кўрсаткичлари (активлаштирилган қисман тромбопластин вақти (АЧТВ), фибриноген, D-димер, эрувчан фибрин-мономер комплекслари ЭФМК)даги ўзгаришлар касалликнинг клиник шакллари, оғирлик даражаси ва фаоллиги билан ўзаро боғлиқлиги, васкулит прогрессиясида фазавий ривожланувчи эндотелиал-коагуляцион дисфункция асосий патогенетик механизмлардан бири эканлиги, шунингдек, D-димер, ЭФМКнинг биргаликда ошиши ҳамда АЧТВ ва фибриноген кўрсаткичларидаги дисбаланс касалликнинг юқори фаоллиги ва аралаш клиник шакллари ривожланиши билан боғлиқ ноқулай прогностик гемостазиологик фенотип шаклланишини белгилаб бериши исботланган;
геморрагик васкулит билан касалланган болаларда қон зардобидаги иммуноглобулинлар (IgA, IgE, IgM, IgG) ва Th17 иммун жавобига тегишли интерлейкинлар (IL-17A, IL-17F, IL-23R) даражасининг касаллик фаоллиги, клиник шакллари ҳамда қайталанувчи кечиши билан ўзаро боғлиқлиги аниқланиб, IgAнинг 1,5–2 (р<0,05), IL-17A ва IL-23Rнинг 2 (р<0,05) баробардан ошиши оғир ва рецидивланувчи кечиш хавфининг 2–2,3 (р<0,05) баробар ортиши билан ишончли боғлиқ экани, ушбу иммунологик кўрсаткичларнинг касаллик кечишини эрта башорат қилишда муҳим мезон экани исботланган;
болаларда геморрагик васкулитнинг оғир аралаш шакллари ва қайталаниб кечиши шаклланишида IL17A (G-197A), IL17F (His161ArHys), IL23R (G257A) генларининг нохуш аллел ва генотиплари ривожланиш хавфини оширишда аҳамиятли экани, жумладан IL17A генининг мутант A аллели ва AA генотипи ташувчиларида касалликнинг оғир ҳамда қайталаниб кечиши 2,1 баробар кўп учраши, IL17F (His161Arg) генининг Arg аллели абдоминал синдром ва аралаш шакллари ривожланиш хавфини 1,9 баробар ошиши, IL23R генининг A аллели ва GA/AA генотиплари эса нефрит ривожланиши билан боғлиқ бўлиб, бу беморларда буйрак зарарланиши 2,3 баробар юқорилиги (p<0,05) исботланган;
клиник, гемостазиологик, иммунологик ва молекуляр-генетик текширувлар натижаларини комплекс интеграциялаш асосида геморрагик васкулит билан касалланган болаларда касаллик фаоллигини баҳолаш ва рецидив хавфини эрта аниқлашга қаратилган прогностик алгоритмни клиник амалиётга жорий этиш натижасида касаллик фаоллигини баҳолаш аниқлиги 1,6 баробарга ошиши, оғир кечиш ҳолатлари 1,7 баробарга ҳамда касаллик рецидивлари частотаси 1,5 баробарга камайиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Тадқиқот натижаларининг амалиётга жорий қилиниши. Геморрагик васкулит билан касалланган бемор болаларда клиник, гемостазиологик, иммунологик ва молекуляр генетик текширувлар орқали касалликнинг ўзига хос хусусиятларини ўрганиш ҳамда комплекс диагностика усулларини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: болаларда геморрагик васкулитнинг учраш даражаси касалликнинг қайталанувчи кечиши ҳисобига ошиши, касалликнинг клиник кечиши, оғирлик даражаси, мавсумийлик ва сурункали инфекция ўчоқлари мавжудлиги билан ўзаро боғлиқлиги, 60,5% ҳолатда сурункали инфекция ўчоқлари рецидивланишнинг клиник предиктори сифатида аниқланиб, ёз фаслида касаллик куз ва баҳор фаслларига нисбатан 1,6 баробар оғир ва асоратли кечиши ҳамда қайталанувчи шаклларидан кейин нефропатия ривожланиш хавфининг ишончли исботланганлиги Тошкент тиббиёт академияси мувофиқлаштирилган эксперт кенгаши томонидан 2025-йил 26-майда 05-25/584-t билан тасдиқланган “Болаларда геморрагик васкулитнинг оғир ва қайталанувчи кечиши ривожланишини эрта аниқлашда молекуляр-генетик прогнозлаш усули”, 2025-йил 26-майда 05-25/584-t билан тасдиқланган “Болаларда оғир ва қайталанувчи геморрагик васкулитни клиник ва иммунологик кўрсаткичлар асосида эртк диагностикасини такомиллаштириш усули” номли услубий тавсияномаларида акс эттирилган ва Тошкент шаҳар 4-сон болалар клиник шифохонаси 2025 йил 12 июн 121-сонли буйруқ, Бухоро вилояти кўп тармоқли болалар тиббиёт тармоқли болалар тиббиёт марказининг 2025 йил 21 июн 56 –сонли буйруғи ҳамда Сурхондарё вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 июн 87/t-сонли буйруғи билан клиник амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрдаги №27- сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар болаларда касалликнинг қайталанувчи шаклларини эрта аниқлаш ва оқибатини башорат қилиш сифатини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: касалликга олиб келувчи хавф омилларини диагностик прогнозлаш мезонларига киритилиши геморрагик васкулит клиник кўринишини башорат қилишга ёрдам бериб, диагностикасини такомиллаштиришга олиб келади, диагностикасини такомиллаштиришга олиб келади, натижада касаллик қайталанишлар сони камайган ҳамда шифохонага ётқизишлар сони камайган ва ҳар бир беморнинг 10 кунлик шифохонага ётқизилиши учун ўртача 4000000 сўмгача маблағни тежаш имконини берган, 126 бемор учун 12726000 сўмни ташкил этган. Хулоса: Геморрагик васкулит билан касалланган беморларда эрта диагностика қилиш бюджет ва бюджетдан ташқари маблағларни бир беморга 4000000 сўмни иқтисод қилиш имконини берган;
иккинчи илмий янгилик: геморрагик васкулит билан касалланган болаларда гемостаз тизими кўрсаткичлари (активлаштирилган қисман тромбопластин вақти (АЧТВ), фибриноген, D-димер, эрувчан фибрин-мономер комплекслари ЭФМК)даги ўзгаришлар касалликнинг клиник шакллари, оғирлик даражаси ва фаоллиги билан ўзаро боғлиқлиги, васкулит прогрессиясида фазавий ривожланувчи эндотелиал-коагуляцион дисфункция асосий патогенетик механизмлардан бири эканлиги, шунингдек, D-димер, ЭФМКнинг биргаликда ошиши ҳамда АЧТВ ва фибриноген кўрсаткичларидаги дисбаланс касалликнинг юқори фаоллиги ва аралаш клиник шакллари ривожланиши билан боғлиқ ноқулай прогностик гемостазиологик фенотип шаклланишини белгилаб бериши Тошкент тиббиёт академияси мувофиқлаштирилган эксперт кенгаши томонидан 2025-йил 26-майда 05-25/584-t билан тасдиқланган “Болаларда геморрагик васкулитнинг оғир ва қайталанувчи кечиши ривожланишини эрта аниқлашда молекуляр-генетик прогнозлаш усули”, 2025-йил 26-майда 05-25/584-t билан тасдиқланган “Болаларда оғир ва қайталанувчи геморрагик васкулитни клиник ва иммунологик кўрсаткичлар асосида эртк диагностикасини такомиллаштириш усули” номли услубий тавсияномаларида акс эттирилган ва Тошкент шаҳар 4-сон болалар клиник шифохонаси 2025 йил 12 июн 121-сонли буйруқ, Бухоро вилояти кўп тармоқли болалар тиббиёт тармоқли болалар тиббиёт марказининг 2025 йил 21 июн 56–сонли буйруғи ҳамда Сурхондарё вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 июн 87/t-сонли буйруғи билан клиник амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрдаги №27- сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар гемостазиологик кўрсаткичларга қараб касалликнинг фаоллик даражасини баҳолаш қайталанувчи шаклларини эрта аниқлаш ва оқибатини башорат қилиш сифатини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: гемостазиологик кўрсаткичларни диагностик прогнозлаш мезонларига киритилиши болаларда геморрагик васкулит фаоллигини эрта башорат қилишга ёрдам бериб, диагностикасини такомиллаштиришга олиб келади, натижада рецидивлар ҳамда шифохонага ётқизишлар сони камайган ва ҳамда бир беморнинг 10 кунлик шифохонага ётқизилиши учун ўртача 4000000 сўмгача маблағни тежаш имконини берган, 82 бемор учун 32800000 сўмни ташкил этган. Хулоса: болаларда геморрагик васкулит фаоллигик даражасини эрта диагностика қилиш бюджет ва бюджетдан ташқари маблағларни бир беморга 4000000 сўмни иқтисоб қилиш имконини берган;
учинчи илмий янгилик: геморрагик васкулит билан касалланган болаларда қон зардобидаги иммуноглобулинлар (IgA, IgE, IgM, IgG) ва Th17 иммун жавобига тегишли интерлейкинлар (IL-17A, IL-17F, IL-23R) даражасининг касаллик фаоллиги, клиник шакллари ҳамда қайталанувчи кечиши билан ўзаро боғлиқлиги аниқланиб, IgAнинг 1,5–2 (р<0,05), IL-17A ва IL-23Rнинг 2 (р<0,05) баробардан ошиши оғир ва рецидивланувчи кечиш хавфининг 2–2,3 (р<0,05) баробар ортиши билан ишончли боғлиқ экани, ушбу иммунологик кўрсаткичларнинг касаллик кечишини эрта башорат қилишда муҳим мезон экани Тошкент тиббиёт академияси мувофиқлаштирилган эксперт кенгаши томонидан 2025-йил 26-майда 05-25/584-t билан тасдиқланган “Болаларда геморрагик васкулитнинг оғир ва қайталанувчи кечиши ривожланишини эрта аниқлашда молекуляр-генетик прогнозлаш усули”, 2025-йил 26-майда 05-25/584-t билан тасдиқланган “Болаларда оғир ва қайталанувчи геморрагик васкулитни клиник ва иммунологик кўрсаткичлар асосида эртк диагностикасини такомиллаштириш усули” номли услубий тавсияномаларида акс эттирилган ва Тошкент шаҳар 4-сон болалар клиник шифохонаси 2025 йил 12 июн 121-сонли буйруқ, Бухоро вилояти кўп тармоқли болалар тиббиёт тармоқли болалар тиббиёт марказининг 2025 йил 21 июн 56 –сонли буйруғи ҳамда Сурхондарё вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 июн 87/t-сонли буйруғи билан клиник амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрдаги №27-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар қон зардобидаги иммуноглобулинлар (IgA, IgE, IgM, IgG) ва интерлейкинлар (IL-17A, IL-17F, IL-23R) даражасининг касалликнинг фаоллик даражасини баҳолаш оғир ва қайталанувчи шаклларини эрта аниқлаш ва оқибатини башорат қилиш сифатини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: қон зардобидаги иммуноглобулинлар (IgA, IgE, IgM, IgG) ва интерлейкинлар (IL-17A, IL-17F, IL-23R) концентрациясини диагностик прогнозлаш мезонларига киритилиши болаларда геморрагик васкулит фаоллигини эрта башорат қилишга ёрдам бериб, диагностикасини такомиллаштиришга олиб келади, натижада рецидивлар ҳамда шифохонага ётқизишлар сони камайган ва ҳамда бир беморнинг 10 кунлик шифохонага ётқизилиши учун ўртача 4000000 сўмгача маблағни тежаш имконини берган, 105 бемор учун 42000000 сўмни ташкил этган. Хулоса: болаларда геморрагик васкулит фаоллигик даражасини эрта диагностика қилиш бюджет ва бюджетдан ташқари маблағларни бир беморга 4000000 сўмни иқтисоб қилиш имконини берган;
тўртинчи илмий янгилик: болаларда геморрагик васкулитнинг оғир аралаш шакллари ва қайталаниб кечиши шаклланишида IL17A (G-197A), IL17F (His161ArHys), IL23R (G257A) генларининг нохуш аллел ва генотиплари ривожланиш хавфини оширишда аҳамиятли экани, жумладан IL17A генининг мутант A аллели ва AA генотипи ташувчиларида касалликнинг оғир ҳамда қайталаниб кечиши 2,1 баробар кўп учраши, IL17F (His161Arg) генининг Arg аллели абдоминал синдром ва аралаш шакллари ривожланиш хавфини 1,9 баробар ошиши, IL23R генининг A аллели ва GA/AA генотиплари эса нефрит ривожланиши билан боғлиқ бўлиб, бу беморларда буйрак зарарланиши 2,3 баробар юқорилиги Тошкент тиббиёт академияси мувофиқлаштирилган эксперт кенгаши томонидан 2025-йил 26-майда 05-25/584-t билан тасдиқланган “Болаларда геморрагик васкулитнинг оғир ва қайталанувчи кечиши ривожланишини эрта аниқлашда молекуляр-генетик прогнозлаш усули”, 2025-йил 26-майда 05-25/584-t билан тасдиқланган “Болаларда оғир ва қайталанувчи геморрагик васкулитни клиник ва иммунологик кўрсаткичлар асосида эртк диагностикасини такомиллаштириш усули” номли услубий тавсияномаларида акс эттирилган ва Тошкент шаҳар 4-сон болалар клиник шифохонаси 2025 йил 12 июн 121-сонли буйруқ, Бухоро вилояти кўп тармоқли болалар тиббиёт тармоқли болалар тиббиёт марказининг 2025 йил 21 июн 56 –сонли буйруғи ҳамда Сурхондарё вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 июн 87/t-сонли буйруғи билан клиник амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрдаги №27- сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар оғир аралаш шакллари ва қайталаниб кечиши шаклланишида IL17A, IL17F, IL23R генларининг нохуш аллел ва генотиплари касалликнинг фаоллик даражасини баҳолаш оғир ва қайталанувчи шаклларини эрта аниқлаш ва оқибатини башорат қилиш сифатини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: оғир аралаш шакллари ва қайталаниб кечиши шаклланишида IL17A, IL17F, IL23R генларининг нохуш аллел ва генотиплари диагностик прогнозлаш мезонларига киритилиши болаларда геморрагик васкулит фаоллигини эрта башорат қилишга ёрдам бериб, диагностикасини такомиллаштиришга олиб келади, натижада рецидивлар ҳамда шифохонага ётқизишлар сони камайган ва ҳамда бир беморнинг 10 кунлик шифохонага ётқизилиши учун ўртача 4000000 сўмгача маблағни тежаш имконини берган, 105 бемор учун 42000000 сўмни ташкил этган. Хулоса: болаларда геморрагик васкулит фаоллигик даражасини эрта диагностика қилиш бюджет ва бюджетдан ташқари маблағларни бир беморга 4000000 сўмни иқтисоб қилиш имконини берган;
бешинчи илмий янгилик: клиник, гемостазиологик, иммунологик ва молекуляр-генетик текширувлар натижаларини комплекс интеграциялаш асосида геморрагик васкулит билан касалланган болаларда касаллик фаоллигини баҳолаш ва рецидив хавфини эрта аниқлашга қаратилган прогностик алгоритмни клиник амалиётга жорий этиш натижасида касаллик фаоллигини баҳолаш аниқлиги 1,6 баробарга ошиши, оғир кечиш ҳолатлари 1,7 баробарга ҳамда касаллик рецидивлари частотаси 1,5 баробарга камайиши Тошкент тиббиёт академияси мувофиқлаштирилган эксперт кенгаши томонидан 2025-йил 26-майда 05-25/584-t билан тасдиқланган “Болаларда геморрагик васкулитнинг оғир ва қайталанувчи кечиши ривожланишини эрта аниқлашда молекуляр-генетик прогнозлаш усули”, 2025-йил 26-майда 05-25/584-t билан тасдиқланган “Болаларда оғир ва қайталанувчи геморрагик васкулитни клиник ва иммунологик кўрсаткичлар асосида эртк диагностикасини такомиллаштириш усули” номли услубий тавсияномаларида акс эттирилган ва Тошкент шаҳар 4-сон болалар клиник шифохонаси 2025 йил 12 июн 121-сонли буйруқ, Бухоро вилояти кўп тармоқли болалар тиббиёт тармоқли болалар тиббиёт марказининг 2025 йил 21 июн 56 –сонли буйруғи ҳамда Сурхондарё вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 июн 87/t-сонли буйруғи билан клиник амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлиги хузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 24 октябрдаги №27- сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар клиник, гемостазиологик, иммунологик ва молекуляр-генетик текширувлар натижаларини комплекс интеграциялаш асосида геморрагик васкулит билан касалланган болаларда касаллик фаоллигини баҳолаш ва рецидив хавфини эрта аниқлашга қаратилган прогностик алгоритм ишлаб чиқилиши касалликнинг фаоллик даражасини баҳолаш, оғир ва қайталанувчи шаклларини эрта аниқлаш ва оқибатини башорат қилиш сифатини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: клиник, гемостазиологик, иммунологик ва молекуляр-генетик текширувлар натижаларини комплекс интеграциялаш асосида геморрагик васкулит билан касалланган болаларда касаллик фаоллигини баҳолаш ва рецидив хавфини эрта аниқлашга қаратилган прогностик алгоритм ишлаб чиқилиши диагностик прогнозлаш мезонларига киритилиши болаларда геморрагик васкулит фаоллигини эрта башорат қилишга ёрдам бериб, диагностикасини такомиллаштиришга олиб келади, натижада рецидивлар ҳамда шифохонага ётқизишлар сони камайган ва ҳамда бир беморнинг 10 кунлик шифохонага ётқизилиши учун ўртача 4000000 сўмгача маблағни тежаш имконини берган, 105 бемор учун 42000000 сўмни ташкил этган. Хулоса: болаларда геморрагик васкулит фаоллигик даражасини эрта диагностика қилиш бюджет ва бюджетдан ташқари маблағларни бир беморга 4000000 сўмни иқтисоб қилиш имконини берган.