Кенжаева Зухра Тахировнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.   Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Инглиз ва ўзбек ҳарбийлари нутқининг қиёсий типологик тадқиқи” 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик ихтисослиги бўйича.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.3.PhD/Fil385.
Илмий раҳбар: Муминов Сидикжон Мирсобирович, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.10.05 рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори (DSc), профессор Н.Ж.Сулаймонова, иккинчи расмий оппонент сифатида филология фанлари номзоди, доцент У.Э.Рахимов.
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади “ватанпарварлик” концептини ифодаловчи вербализаторларни аниқлаш, тил жамоаси онгида шаклланган мазкур концептнинг когнитив-семантик майдонини моделлаштириш ва таҳлил қилиш, концептнинг лексикографик, миллий-маданий хусусиятларини лексема ҳамда паремиологик бирликлар орқали ёритишдан иборат (ўзбек, инглиз ва рус тиллари мисолида).
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
инглиз ва ўзбек ҳарбийлари нутқининг намоён бўлишида, унинг воқеланишида иштирок этувчи лисоний воситалар, расмий ва норасмий мулоқотни ўз ичига олган лексик бирликлар, қисқартма отлар, фразеологик бирликлар, ўзлашмалар, жаргонларнинг ўзига хос лексик-семантик, функционал-семантик хусусиятлари чоғиштирма аспектда далилланган;
чоғиштирилаётган тилларда ҳарбий касб эгаларининг ахборот узатишда иштирок этувчи ўзига хос вербал ва новербал воситалар тизими мавжудлиги, бу лисоний воситаларнинг мулоқот жараёнида воқеланиши, расмий жиҳатдан ижтимоий функсионаллашуви, уларнинг мулоқот жараёнига прагматик ва лингвомаданий таъсир этиши асосланган;
инглиз ва ўзбек ҳарбий коммуникантларнинг мулоқот жараёнига, хулқига табиий ва ижтимоий, ҳарбий муҳитнинг таъсири натижасида коммуникант нутқида юзага келадиган колексификатсиялаш ҳодисаси, уни ташкил этувчи семантик, прагматик, коммуникатив белгилари аниқланган;

нутқий тежамкорлик ҳодисасининг лисоний табиати ва моҳиятидан келиб чиқиб, ҳарбийлар нутқида тана аъзоларидан: бош, қўл, юз, кўз ва елканинг новербал воситалар сифатида намоён бўлиши ҳамда коммуникатив функциянинг бажарилишидаги муҳим нутқий шартлардан бири эканлиги исботланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз ва ўзбек ҳарбийлари нутқининг қиёсий-типологик тадқиқи юзасидан олинган илмий натижалар асосида:
инглиз ва ўзбек ҳарбийлари нутқининг намоён бўлиши ва воқеланишида иштирок этувчи лисоний воситалар, расмий ва норасмий мулоқотни ўз ичига олган лексик бирликлар, қисқартма отлар, фразеологик бирликлар, ўзлашмалар ҳамда жаргонларнинг ўзига хос лексик-семантик ва функционал-семантик хусусиятлари қиёсий-чоғиштирма аспектда таҳлил этилган илмий тадқиқот хулосаларидан 2022-2023 йилларда Ўзбекистон давлат хореография академиясида амалга оширилган “Ўзбек миллий рақс санъатини тарғиб этишга бағишланган веб (электрон луғатлар) тўплами яратиш” мавзусидаги Ф3-2019081663 рақамли фундаментал лойиҳани бажаришда, хусусан, “Ўзбек фольклор санъати терминларининг қисқача ўзбекча-инглизча-немисча изоҳли луғати”ни яратишда фойдаланилди (Ўзбекистон давлат хореография академиясининг 2025 йил 12 майдаги 1/04-233-сонли маълумотномаси). Натижада инглиз ва ўзбек ҳарбийлари нутқининг намоён бўлишида кўп компонентли терминлар, қисқартмалар, жаргон ва фразеологик бирликларнинг структуравий ҳамда семантик хусусиятлари таҳлил қилиниб, уларнинг лексик-семантик ва функционал-семантик жиҳатлари чоғиштирма асосда аниқланган ҳамда луғат тузиш жараёнида самарали татбиқ этилган;
нутқий тежамкорлик ҳодисасининг лисоний табиати ва моҳиятидан келиб чиқиб, ҳарбийлар нутқида тана аъзолари – бош, қўл, юз, кўз ва елканинг новербал воситалар сифатида намоён бўлиши мисоллар асосида далилланганлиги бўйича илмий қарашлар, хулосаларидан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телерадиоканалининг “Бедорлик”, “Ижод завқи”, “Таълим ва тараққиёт”, “Миллат ва маънавият” эшиттиришлари сценарийсини ёзишда фойдаланилган ва муаллиф билан суҳбатлар уюштирилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025 йил 12 майдаги 26-36-986-сонли маълумотномаси). Натижада, ҳарбий ходимлар ўртасида новербал коммуникация воситаларининг аҳамияти ҳамда нутқий тежамкорлик механизмларининг функционал ўрни янада аниқлаштирилиб, бу омиллар тил ва тана ҳаракатларининг уйғун қўлланиши орқали ҳарбий мулоқотнинг самарадорлигини оширишга хизмат қилгани илмий жиҳатдан асослаб берилган;
инглиз ва ўзбек ҳарбий коммуникантлари нутқида мулоқот жараёнига таъсир кўрсатувчи ижтимоий ва ҳарбий муҳит омиллари натижасида шаклланувчи коллексификатсиялаш ҳодисаси, уни ташкил этувчи семантик, прагматик ҳамда коммуникатив белгилар тизимли таҳлил қилиниб, олинган илмий хулосалар Қорақалпоғистон Республикаси телерадиоканалида эфирга узатилган “Ватанимга хизмат қиламан” номли радиоэшиттиришлар ссенарийларини тайёрлаш жараёнида самарали қўлланилган (Қорақалпоғистон Республикаси телерадиоканалининг 2025 йил 25-майдаги 2551-сонли маълумотномаси). Мазкур натижалар тингловчиларда ҳарбий соҳадаги нутқий меъёрлар, маданий-лисоний қадриятлар ҳамда ижтимоий муҳит билан боғлиқ коммуникатив стратегиялар ҳақида кенгроқ ва тизимли тасаввур шаклланишига хизмат қилган;
инглиз ва ўзбек ҳарбийлари нутқининг қиёсий-типологик тадқиқига оид илмий-назарий хулосаларидан Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги академияси кундузги таълим курсантлари учун мўлжалланган “Ўзбекча-русча-инглизча сўзлашгич” ишлаб чиқишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги академиясининг 2025 йил 16-июндаги 38/17-113 сонли маълумотномаси). Натижада кундузги таълим шаклида ўқитиладиган “Юристлар учун хорижий тил” фани бўйича амалий машғулотлар мазмунини такомиллаштиришда ушбу сўзлашгич муҳим ўқув-методик манба сифатида хизмат қилган.