Давлатбоев Музаффар Одилжон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Хиназолин-4-он ва унинг 2(Ҳ,метил)-3-алкил алмашган ҳосилалари асосидаги органик тузлар ва д-металлари комплекслари синтези, рентгенцтруктуравий ҳамда термогравиметрик таҳлили», 02.00.01 – Ноорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.1.PhD/К966.
Илмий раҳбар: Саттаров Тўлқинжон Абдусаттор ўғли, техника фанлар номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Наманган давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат университети, DSc.03/2025.27.12.К/Т.12.05.
Расмий оппонентлар: Муқумова Гулвар Жумаевна, кимё фанлари доктори, доцент; Раззоқова Сурайё Раззоқовна, кимё фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: хиназолин-4-он ва унинг 2(Ҳ,Ч3)-3-алкил алмашган ҳосилалари асосида д-металл комплекс бирикмаларини синтез қилиш, уларнинг кристалл ва молекуляр тузилиши, физик-кимёвий хоссаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор хиназолиннинг Cu(II), Co(II), Mn(II) металл катионлари билан 3 та янги металлокомплекс бирикмалари ҳамда хлорид, нитрат кислоталар билан 8 та янги органик тузлари синтез қилинган, Кембридж кристаллографик маълумотлар базасидан (Cambridge Crystallographic Data Center) тегишли, 2515307, 2503067, 2502790, 2502576, 2391475, 2479539, 2469695, 2349187 депозит рақамлари олинган;
РТТ, ИҚ- спектроскопия, термогравиметрик анализ (ТГА), дифференсиал термик анализ (ДТА) таҳлил усуллари ёрдамида олинган комплекс бирикмалар ва органик тузларнинг таркиби, тузилиши ва физик-кимёвий хоссалари таҳлил қилинди, олинган металлокомплекслар тетраедр тузилишли фазовий шаклларни намоён қилиши Mercury, PLATON, SHELXS, SHELXL дастурлари ёрдамида аниқланган;
2(3)-алкил алмашинган хиназолин ҳосилаларининг Cu(II), Co(II), Mn(II) катионлари асосида олинган комплекс бирикмаларининг Hirshfeld сирт таҳлиллари CrystalExplorer 17.5 дастури ёрдамида ўрганилганда, тасирлашувларнинг кўпроқ улуши H∙∙∙H va O∙∙∙H/O∙∙∙H боғлари ўртасида бўлиши исботланган;
синтез қилинган янги [HCl•(2,3-DMX)], [HNO3‧X-4-on] таркибли органик тузларнинг Fusarium, Alternaria, Phytophthora каби замбуруғларга қарши биологик фаоллик намоён қилиши Ин-витро усули ёрдамида аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Хиназолин-4-он ва унинг 2(Ҳ,Ч3)-3-алкил алмашган ҳосилаларининг Co(II), Cu(II) ва Mn(II) металлари хлорид ва нитрат кислота билан ҳосил қилган комплекс бирикмаларини кристалл тузилиши бўйича олинган илмий натижалар асосида:
тузилиши қуйдагича [CoCl4‧(2,3M-X-4on)2], [HNO3‧(3-O,X-4on)] , [HNO3‧X-4-on], [HCl‧ (2,3-DMX)], [HNO3‧ (3-N,X-4on)], [HNO3‧(3-O,X-4on)], [CuCl4‧(X-4on)2], [HNO3‧ (2,3-DMX] таркибли комплекс бирикмалар Кембридж кристаллография маълумотлар базаси (CCДC) га киритилган (The Cambridge Structural Database, https://www.ccdc.cam.ac.uk/structures/; CCДC депозит рақамлари: 2515307, 2503067, 2502790, 2502576, 2391475, 2479539, 2469695, 2349187). Натижада бошқа ўхшаш бирикмаларнинг физик-кимёвий ва геометрия параметрларини аниқлаш учун ишлатилиш имконини беради;
хиназолин-4-он ва унинг 2(Ҳ,Ч3)-3-алкил алмашган ҳосилаларининг д-металлар билан комплекс бирикмаси Тожикистонинг “Чемиcал чараcтеризатион оф тҳе медиcинал анд эндемиc планц гроwинг ин Тожикистан” илмий лабораториясида (Грант Но: CАМ202203) рақамли грант лойиҳасида фойдаланилган (Хитой-Тожикистон табиий махсулотлар инновацион марказининг маълумотномаси). Натижада патоген замбуруғларга қарши юқори самарали фунгицид хусусиятларга эга янги препаратлар синтез қилиш имконини берган;
синтез қилинган комплекс бирикманинг кристалл тузилишидан олинган маълумотларидан ЎзР ФА Ўсимлик моддалари кимёси институти Органик синтез ва ўсимликлар ҳимояси бўлимида бажарилган “Қишлоқ хўжалиги ва тиббиёт эҳтиёжлари учун биологик фаол воситаларни яратишда табиий ва синтетик органик бирикмалардан мақсадли фойдаланишнинг илмий асослари” мавзусидаги базавий фундаментал лойиҳани бажариш жараёнида танланган тегишли хиназолон, бензимидазол, бензоксазол ва бошқа гетероциклик бирикмаларнинг фазовий тузилишини ўрганишга ва кристаллда молекулалараро таъсирлашувларни таҳлил қилишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2025-йил 11-сентабрдаги 4/1255-2195-сонли маълумотномаси). Натижада, ушбу бирикмаларни металлар билан янги комплексларини кимёвий тузилишини тўлиқ исботлаш имконини берган.