Рахманова Азиза Махмаражабовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Сурункали гепатит B ва D да HBV маркерларининг клиник ва прогностик аҳамияти», 14.00.10 – Юқумли касалликлар, 03.00.04 – Микробиология ва вирусология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.1.PhD/Tib3548.
Илмий раҳбарлар: Мусабаев Эркин Исакович, тиббиёт фанлари доктори, профессор, академик; Касимова Раъно Иброҳимовна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, юқумли ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт марказининг Вирусология илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами:  Тошкент давлат тиббиёт университети, Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, юқумли ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.01. 
Расмий оппонентлар: Долимов Тохир Кенжабекович, тиббиёт фанлари доктори; Михайлов Михаил Иванович, тиббиёт фанлари доктори, профессор, академик (Россия Федерацияси).
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети. 
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: сурункали вирусли гепатит В ва D да HBV маркерларининг клиник ва прогностик аҳамиятини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
илк бор HBV ДНК манфий бўлган сурункали гепатит В билан касалланган беморларда вирус репликациясининг давом этиши қон зардобида транскрипция фазасидаги HBV РНК билан боғлиқлиги исботланган;
илк бор сурункали гепатит В билан касалланган беморларнинг 41,7%  вирусининг ноаниқ фазаcига мансуб эканлиги ва беморларнинг мониторинги учун HBV РНК/qHBsAg маркери сифатида хизмат қилиши исботланган;
 сурункали гепатит В билан касалланган беморларда вирусга қарши терапиядан сўнг, HBsAg нинг интеграцияланган ДНК дан хосил бўлиши сабабли, HBV РНК/qHBsAg маркерлари орасидаги диссоциация сақланиб қолиши асосланган; 
илк бор HBV ДНК манфий, HDV РНК мусбат бўлган вирусга қарши даво олмаган беморларда вирусологик кўрсаткичларнинг ўзгариши кузатилганлиги HDV репликациясининг устуворлиги билан боғлиқлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 24 октябрдаги 27-сонли йиғилиш баённомасига асосан илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга тадбиғи бўйича хулосасига кўра: 
биринчи илмий янгилик: илк бор HBV ДНК манфий бўлган сурункали гепатит В билан касалланган беморларда вирус репликациясининг давом этиши қон зардобида транскрипция фазасидаги HBV РНК билан боғлиқлиги исботланганлиги бўйича олинган натижалар Вирусология илмий-тадқиқот институти илмий кенгашининг 2025 йил 20 майдаги 1-н-р/6-сон хулосаси билан тасдиқланган «Гепатит В нинг  ташхисотида qHBsAg нинг аҳамияти» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур тавсиянома РИЭМЮПКИАТМнинг Фарғона вилоят филиалининг 2025 йилнинг 28 июндаги 44-сон ва  РИЭМЮПКИАТМнинг Бухоро вилояти филиалининг 2025 йил 2 июлдаги 33-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025-йил 24 октябрдаги 27-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ушбу илмий янгилик амалиётга жорий этилганидан сўнг шифокорлар вирус репликацияси яширин даврда ҳам давом этаётган беморларни аниқлай олади, яллиғланиш жараёнларини эрта баҳолайди ва даволашни индивидуал равишда танлайди. Натижада беморлар ўртасида сурункали В вирусли гепатит билан боғлиқ асоратлар (цирроз, гепатоцеллюляр карцинома)нинг олдини олиш, беморларнинг турмуш сифатини ошириш ҳамда касалликни назорат қилиш имконияти кенгаяди. Иқтисодий самарадорлиги: HBV РНК ни ПЦР усули билан сифатли таҳлил қилиш, беморларни даволашда клиник ва иқтисодий жиҳатдан асосли стратегия ҳисобланади. Бу усулдан фойдаланганда ҳар бир беморга сарфланадиган харажатлар 115 минг сўмни ташкил қилади, бу HBV ДНКни ПЦР усули билан ҳажмли таҳлил қилишдан 99 минг сўмга арзон (214 минг сўм). Мавжуд протоколларга мувофиқ, агар HBV ДНК  ПЦР анализи манфий натижа кўрсатса, вирусга қарши терапияни тугатиш мумкин, аммо бу ҳолда вируснинг репликацияси давом этиш хавфи ва жигар циррози ривожланиш эҳтимоли сақланади. Чунки HBV РНК  анализининг мусбат натижаси, ҳатто вирус юкламаси паст ёки аниқланмайдиган ҳолда ҳам касалликнинг ривожланишини олиб келиши мумкин.
иккинчи илмий янгилик: илк бор сурункали гепатит В билан касалланган беморларнинг 41,7%  вирусининг ноаниқ фазаcига мансуб эканлиги ва беморларнинг мониторинги учун HBV РНК/qHBsAg маркери сифатида хизмат қилиши исботланганлиги бўйича олинган натижалар Вирусология илмий-тадқиқот институти илмий кенгашининг 2025 йил 20 майдаги 1-н-р/6-сон хулосаси билан тасдиқланган «Гепатит В нинг  ташхисотида qHBsAg нинг аҳамияти» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур тавсиянома РИЭМЮПКИАТМнинг Фарғона вилоят филиалининг 2025 йилнинг 28 июндаги 44-сон ва  РИЭМЮПКИАТМнинг Бухоро вилояти филиалининг 2025 йил 2 июлдаги 33-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 24 октябрдаги 27-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: янги биомаркерлар амалий қўлланилиши натижасида беморларда вирус репликацияси ва фаоллиги аниқ баҳоланиб, даволаш тактикаси индивидуал равишда танланади ва асоратларнинг олди олинади. Бу ортиқча ёки самарасиз терапияни қўллаш эҳтимолини камайтиб, цирроз ва жигар раки ривожланиш хавфини пасайтиради. Шу билан бирга, сурункали В вирусли гепатит бўйича эпидемиологик назорат кучайиб, жамоат саломатлигида юқумли жигар касалликлари юкламаси камаяди ва беморларнинг ҳаёт сифати ошади. Иқтисодий самарадорлиги: HBsAgнинг миқдорий таҳлили ва вирусга қарши терапиясини қўллаш стратегияси ҳар бир беморга 2483000 сўмга тушади. Бу ПЗР усули билан қиёслаганда қўшимча 2269000 сўм харажатларни ташкил қилади. Шу билан бирга, стратегия 90% клиник самарадорликни таъминлаб, ГЦК ва жигар трансплантациясининг олдини олишга ёрдам беради. Бу, ўз навбатида, ҳар бир бемор учун 300 миллион сўмга яқин сарфларни тежаш имконини беради. Натижада, умумий тўғридан-тўғри иқтисодий тежаш 297,7 миллион сўмни ташкил қилади, бу эса стратегиянинг юқори иқтисодий самарадорлигини тасдиқлайди.
учинчи илмий янгилик сурункали гепатит В билан касалланган беморларда вирусга қарши терапиядан сўнг, HBsAg нинг интеграцияланган ДНК дан хосил бўлиши сабабли, HBV РНК/qHBsAg маркерлари орасидаги диссоциация сақланиб қолиши асосланганлиги бўйича олинган натижалар Вирусология илмий-тадқиқот институти илмий кенгашининг 2025 йил 20 майдаги 1-н-р/6-сон хулосаси билан тасдиқланган «Гепатит В нинг  ташхисотида qHBsAg нинг аҳамияти» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур тавсиянома РИЭМЮПКИАТМнинг Фарғона вилоят филиалининг 2025 йилнинг 28 июндаги 44-сон ва  РИЭМЮПКИАТМнинг Бухоро вилояти филиалининг 2025 йил 2- июлдаги 33-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 24 октябрдаги 27-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Ушбу илмий янгилик ноаниқ фазага кирувчи беморларда инфекция яширин равишда фаол давом этаётганини эрта аниқлашга, улар учун индивидуал назорат ва даволаш стратегияларини белгилашга замин тайёрлайди. Шунингдек, сурункали В вирусли гепатит билан боғлиқ эпидемиологик ҳолатни яхлит ва тўғри баҳолашга, профилактик ва клиник чора-тадбирларнинг самарадорлигини оширишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: комбинацияланган стратегия (HBV РНК + qHBsAg + HBV ДНК миқдорий) ва HBV ДНК манфий, аммо HBV РНК мусбат ва qHBsAg<1000 ME/ml  ҳолатда ПВТни давом эттириш бир бемор учун 2812000 сўм тўғридан-тўғри харажатни талаб қилади; 10 йиллик оғир асоратлар хавфи 15% ва уларнинг қиймати 300 млн сўм ҳисобга олинганда кутилган умумий харажат 7312000 сўмни ташкил этади, ПВТ тўхтатилганда эса ушбу кўрсаткич 27412000 сўмга етади. Самарадорлик 90% га қарши 40% бўлган шароитда мазкур ёндашув доминант ҳисобланади ва 10 йилда бир бемор учун 20,1 млн сўм соф иқтисодий тежамкорликни таъминлайди (ICER = –40,2 млн сўм).
тўртинчи илмий янгилик: илк бор HBV ДНК манфий, HDV РНК мусбат бўлган вирусга қарши даво олмаган беморларда вирусологик кўрсаткичларнинг ўзгариши кузатилганлиги HDV репликациясининг устуворлиги билан боғлиқлиги аниқланганлиги бўйича олинган натижалар Вирусология илмий-тадқиқот институти илмий кенгашининг 2025 йил 20 майдаги 1-н-р/6-сон хулосаси билан тасдиқланган «Гепатит В нинг  ташхисотида qHBsAg нинг аҳамияти» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Мазкур тавсиянома РИЭМЮПКИАМТнинг Фарғона вилоят филиалининг 2025 йилнинг 28 июндаги 44-сон ва  РИЭМЮПКИАМТнинг Бухоро вилояти филиалининг 2025 йил 2 июлдаги 33-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 24 октябрдаги 27-сонли хулосаси).    Ижтимоий самарадорлиги: бу маълумотлар асосида даволаш ва мониторинг стратегияларини тўғри танлаш жамоат саломатлиги учун муҳим аҳамиятга эга бўлиб, HВV билан боғлиқ касалликлар юкламасини камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: Комбинацияланган стратегия (ВГВ РНК ПЦР + qHBsAg + ВГВ ДНК миқдорий ПЦР + ПВТни давом эттириш) бир бемор учун тўғридан-тўғри 2812000 сўм харажатни талаб қилади, бироқ 10 йиллик оғир асоратлар хавфи 15% ва уларнинг қиймати 300 млн сўм эканлиги ҳисобга олинганда кутилган умумий харажат 7312000 сўмни ташкил этади. Фақат ВГВ ДНК миқдорий ПЦР ўтказилиб, ПВТ тўхтатилган стратегияда эса ушбу кўрсаткич 27214000 сўмга етади. Шу тариқа, самарадорлик 90% га қарши 40% бўлган шароитда мазкур ёндашув доминант ҳисобланади ва 10 йил мобайнида бир бемор учун 19,9 млн сўм соф иқтисодий тежамкорликни таъминлайди (ICER = –39,8 млн сўм), бу унинг юқори клинико-иқтисодий мақсадга мувофиқлигини тасдиқлайди.

Yangiliklarga obuna bo‘lish