Abdullaev Begzodbek Xoldaralievichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): “Reklama diskursining shakllanish omillari (og‘zaki va mediareklamalar misolida)”, 10.00.11 – Til nazariyasi. Amaliy va kompyuter lingvistikasi ixtisosligi (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.2.DSc/Fil810.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat chet tillari instituti.
Ilmiy maslahatchi: Shaxabitdinova Shoxida Xoshimovna, filologiya fanlari doktori, professor.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa, IK raqami: Andijon davlat chet tillari instituti, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Rasmiy opponentlar: Saidxonov Ma’mirjon Muxammedovich, filologiya fanlari doktori, professor; Raupova Laylo Rahimovna, filologiya fanlari doktori, professor; Xamraeva Shahlo Mirdjonovna, filologiya fanlari doktori, professor;
Yetakchi tashkilot: Qo‘qon davlat universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi reklama diskursining shakllanish omillarini kognitiv-pragmatik xususiyatlari hamda ifoda imkoniyatlarini ochib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
O‘zbekistonda iste’molchilar mentaliteti – o‘zbek iste’molchilari qatlami tavsiya yoki maslahat tarzidagi reklama mahsulotiga ko‘proq ishonishidan kelib chiqib reklama qilinayotgan ko‘plab mahsulotlar dialogik nutq namoyishi orqali “Tajribadan o‘tgan va tavsiya qilinadi” tarzida namoyish qilinishi iste’molchi bilan kommunikativ diskurs munosabatini shakllantirishda juda qulayligi, iste’molchi reklamadagi tavsiflovchi insonlarning mahsulotga munosabatini ko‘rib, ixtiyoriy diskuriv munosabatga kirishishi aniqlangan;
reklama namoyishidan maqsad nafaqat tomoshabinlar e’tiborini jalb qilish, balki auditoriyani mahsulotga qiziqtirish va xarid qilishga undash bo‘lib, bu institutsional diskursda ikki asosiy ishtirokchi guruh: iste’molchilar va reklamasi namoyish qilinayotgan firma vakillari o‘zaro muloqotga kirishishi, institutsional diskurs doirasida kommunikativ klishe – nutqiy qolipdan keng foydalanilishi misollar orqali dalillangan;
reklama intensiyasiga xaridorni ishontirish yoki harakatga undash, xaridorga aniq harakatni taklif qilish, xaridor bilan ishonchli munosabat o‘rnatish, kelajakdagi majburiyat va imkoniyatlarni bildirib kelishi aniqlangan;
reklama diskursining xronotopi – reklamaning zamon va makonga mos tarzda namoyish qilinishini iste’molchining aniq vaqti, qatnov yo‘nalishlariga qarab; har bir davrdagi zamonaviy texnologiya (gologramma, haykal, 3D monitor va hokazo) va ilm-fan yangiliklariga qarab; o‘zaro ijtimoiy-kommunikativ munosabatlarning ommalashuviga qarab shakllanishi aniqlangan;
o‘zbek tilidagi media va og‘zaki reklama materiallarini lingvopragmatik tahlil qilish natijasida adresat (iste’molchi) va reklama komponentlarining o‘zaro ta’siri samarali reklama matni yaratishning asosiy tayanch nuqtasi ekanligi aniqlanib, shu asosda institutsional diskursning asosiy komponentlari – adresant, adresat, muloqot xronotopi, maqsad-takliflar, kommunikativ strategiyalar va janrlar – o‘zbek reklama diskursida o‘ziga xos lingvomadaniy va pragmatik xususiyatlarga ega ekanligi ochib berilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Reklama diskursining shakllanish omillarini kognitiv-pragmatik tadqiq etish asosida:
o‘zbek tili reklama lingvistikasining fan sifatida shakllanishi va janr sifatida turlicha tasniflanib, ma’lum turlarga ajratilishining formal-struktural jihatlari, o‘ziga xos ichki qonuniyatlarining shakllanishi, media va og‘zaki reklamaning ijtimoiy qatlamlarda qo‘llanilish xususiyatlariga doir xulosalardan Andijon davlat universitetida bajarilgan “OT-F1-18. Ommaviy lisoniy madaniyatni shakllantirish metodlari va metodologiyasini ishlab chiqish” davlat amaliy-tadqiqot dasturlari doirasidagi loyihada foydalanilgan (Andijon davlat universitetining 2024-yil 31-oktyabrdagi 39-04-880-sonli ma’lumotnomasi). Natijada nutqdagi lisoniy madaniyatni shakllantirishda reklama matnining nutqiy-emotsional ta’sirchanligi, reklama tilining semantik ko‘lami va nutqiy voqelanish xususiyatlari ochib berilgan.
mediareklama, og‘zaki va yozma reklama, mediadiskurs hamda reklama janrlariga xos lisoniy atamalar, ularning izohlari, genezisi, tarjimasi, psixologik unsurlari katta o‘rin tutishi asoslanganligi; reklama terminologiyasi jamiyatning zamonaviy rivojlanishi kontekstida ommaviy kommunikatsiya xabarlarining bir turi sifatida qabul qilinganligi va terminologiya sohasidagi yutuq va kamchiliklari e’tirof etilganligi, amaliy tilshunoslikning reklama terminologiyasini o‘rganish zamonaviy jamiyatda reklamaning ahamiyati kabi ekstralingvistik omil bilan bog‘liq evolusion soha ekanligi ochib berilgan tomonlarini yoritishga doir qarashlardan, ixtisoslashgan atamalar tavsifiga doir ilmiy natijalari va materiallaridan Andijon davlat universitetida bajarilgan “№ IL-402104213. O‘zbek tilida elektron lingvistik ensiklopedik lug‘at ishlab chiqish” davlat innovatsion-tadqiqot dasturlari doirasidagi loyihada foydalanilgan (Andijon davlat universitetining 2024-yil 31-oktyabrdagi 39-04-879-sonli ma’lumotnomasi). Natijada reklamaga oid atamalarning qo‘llanishida o‘ziga xoslik kasb qiluvchi ayrim til birliklarining tavsifi yanada yorqinlashgan.
reklama tilining o‘ziga xosligi va uning iste’molchiga ta’sir etuvchi lingvistik strategiyalari orqali savdo jarayonidagi muvaffaqiyat qanday ta’minlanishi, reklama diskursining pragmatik yondashuvi, ya’ni reklamaning sotuvchi va iste’molchi o‘rtasidagi muloqot vositasi sifatidagi rolini aniqlashda lingvistik va sotsiologik tahlili, reklama matnlari maqsadli auditoriyaga qanday moslashtirilgani, bozor munosabatlarida qanday rol o‘ynashi to‘g‘risidagi tahlillar reklama diskursining ijtimoiy va iqtisodiy kontekstini ochib berishi haqidagi ilmiy nazariyalar asosidagi qarashlarga oid fikr-mulohazalardan O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasining “O‘zbekiston” teleradiokanali DUK “Madaniy-ma’rifiy va badiiy eshittirishlar” muharririyati tomonidan tayyorlangan “Ta’lim va taraqqiyot”, “Millat va ma’naviyat”, “Adabiy jarayon”, “Jahon adabiyoti” nomli eshittirishlarida (2024-yil sentyabr va oktyabr oylari) foydalanilgan (O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasi “O‘zbekiston” teleradiokanali davlat muassasasining 2024-yil 25-oktyabrdagi 04-36-1139-sonli ma’lumotnomasi). Natijada eshittirishlarning ilmiy saviyasi ortgan hamda televizion reklamaning turli janrlari, ularning lingvistik va vizual komponentlari ahamiyatini izchil amaliy tatbiq etishda o‘ziga xoslik ta’minlangan.
reklama matnlarida badiiy tasvir vositalari(metafora, sinekdoxa, metonimiya, personifikatsiya, sintaktik adektivatsiya, konversiya kabilar)ning qo‘llanilishi bilan bog‘liq masalalar qonuniyatlari ishlab chiqilgan; og‘zaki reklama va uning tafakkur va real nutqda voqelanish uslubi, reklama matnlari pragmatikasi real kommunikativ-aloqa jarayonida og‘zaki nutq yoki matn orqali adresat (iste’molchi)ning taklif qilinayotgan mahsulot yoki xizmatga nisbatan munosabatiga doir doir ilmiy natijalari va materiallardan O‘zbekiston savdo-sanoat palatasining a’zolari – “Super kargo” MChJ, “Armug‘on Oltinko‘l chorvasi” fermer xo‘jaligi, “Agro asia cluster” MChJning reklama mahsulotini tayyorlashda foydalanilgan (O‘zbekiston savdo-sanoat palatasi 2024-yil 16-apreldagi 51/201-02-son ma’lumotnomalari.). Natijada o‘zbek tilidagi reklama mahsulotlariga ilmiy yondashilgan va reklama matnining jozibadorligini oshirishga xizmat qilgan.
iste’molchiga psixolingvistik ta’sir etish, uni psixologik baholash, matnni pragmatik yondashuv asosida uning idrok etilishiga doir izlanishlar natijasida Andijon viloyatida faoliyat olib borayotgan tadbirkor G‘.F.Dehqonovning doimiy mijozlari “Oltin sohil” istirohat bog‘i, “Armug‘on Oltinko‘l” fermer xo‘jaligi; “Agro asia trade servise” MChJning reklama mahsulotlarini tayyorlashda dissertatsiyadagi nazariy qarashlarga oid fikr-mulohazalardan foydalanilgan (Yakka tartibdagi tadbirkor G‘.F.Dehqonovning 2024-yil 11-avgustdagi № 15/012 sonli ma’lumotnomasi). Natijada ularning jamiyat iqtisodiyotiga ta’sir ko‘lami ortib, reklama mahsulotidagi lisoniy jozibani oshirishga, oson va qulay idrok etilishiga erishilgan.
