Давранов Алишер Уктамовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Гастродуоденал яраларнинг тешилишида миниинвазив технологияларни қўлланилиши билан жарроҳлик тактикасининг хусусиятлари», 14.00.27 – Хирургия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/Tib4685.
Илмий раҳбар: Курбаниязов Зафар Бабажанович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, илмий кенгаш рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.03.
Расмий оппонентлар: Атажанов Шухрат Комилович, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Хужабоев Сафарбой Тўхтабоевич, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: В.И.Разумовский номидаги Саратов давлат тиббиёт университети (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: гастродуоденал яранинг тешилиши билан беморларни даволаш самарадорлигини ошириш мақсадида миниинвазив технологиялардан устувор фойдаланиш асосида жарроҳлик натижаларини яхшилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
яранинг тешилиши билан кечувчи гастродуоденал жараёнларда бажариладиган жарроҳлик усулини танлаш мезонлари илк бор ишлаб чиқилиб, улар яра атрофидаги инфилтратив-яралли шикастланиш кўламлари ва беморларнинг умумий ҳолати оғирлиги кўрсаткичларининг интеграл баҳосига асосланиши аниқланган;
лапароскопик ва видеоассистен комбинация қилинган жарроҳлик амалиётларини ўтказиш учун кўрсатмалар ва қарши кўрсатмалар илк бор ишлаб чиқилди ҳамда лапароскопик усул учун прогностик жиҳатдан ноқулай ҳолатларда ярани  миникиришь орқали видеоассистен ёпиш усулининг альтернатив имконияти клиник жиҳатдан исботланган;
илк бор клиник жиҳатдан, миниинвазив аралашувлар қўлланилиши лапаротомия орқали мажбурий радикал операция қилинган беморларга нisbatan операциядан кейинги асоратлар ва леталлик ҳолатларининг камайишини исботланган;
илк бор гастродуоденал яранинг тешилишида миниинвазив усулларда жарроҳлик даволашдан кейин эрадикацион терапиянинг қўлланилиши узоқ муддатли кузатувларда ҳаёт сифати (SF-36 ва Visick шкалалари бўйича) кўрсаткичларини яхшилаши, Helicobacter pylori контаминацияси рецидивини камайтириши ҳамда касалликнинг барқарор ремиссиясини таъминлаши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Яранинг тешилиши билан кечувчи гастродуоденал жараёнларда миниинвазив жарроҳлик усулларини қўллаш самарадорлигини баҳолаш бўйича илмий-тадқиқот натижалари асосида (Ўзбекистон Республикаси ССВ ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 15.08.2025 й. 23/05-сон хулосаси):
биринчи илмий янгилик: яранинг тешилиши билан кечувчи гастродуоденал жараёнларда бажариладиган жарроҳлик усулини танлаш мезонлари илк бор ишлаб чиқилиб, улар яра атрофидаги инфилтратив-яралли шикастланиш кўламлари ва беморларнинг умумий ҳолати оғирлиги кўрсаткичларининг интеграл баҳосига асосланиши аниқланган; Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Самарқанд бекати бирлашган касалхонаси (01.05.2025 й. 46-сон буйруғи) ва Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Самарқанд вилоят филиали (02.05.2025 й. 130У-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: операциягача бўлган даврда яранинг тешилиши билан кечувчи гастродуоденал жараёнларда жарроҳлик усулини танлаш мезонларини қўллаш жарроҳлик тактикасини оптималлаштириш самарадорлигини оширади ва шу орқали ушбу патологияда оптимал ёндашувни танлашга ёрдам беради. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, яра атрофидаги инфилтратив-яралли шикастланиш кўламлари бўйича беморлар қуйидагича тақсимланди: кичик кўламли шикастланиш (1,0 см гача) — 46,8% ҳолларда, ўртача кўламли шикастланиш (1,0–2,0 см) — 34,5% ҳолларда ва катта кўламли шикастланиш (2,0 см дан катта) — 18,7% ҳолларда. Беморларнинг умумий ҳолати оғирлиги интеграл баҳоси (Маннхайм перитонит индекси, ASA шкала, Boey балл тизими) асосида жарроҳлик усулини танлаш мезонлари ишлаб чиқилди: Маннхайм перитонит индекси 21 баллгача бўлган беморларда (62,4%) миниинвазив усуллар қўлланилди, 21–29 балл оралиғида (26,8%) комбинирланган усуллар танланди, 29 баллдан юқори бўлган беморларда (10,8%) анъанавий лапаротомия ўтказилди. Ишлаб чиқилган мезонлар асосида жарроҳлик тактикасини танлаш натижасида умумий асоратлар частотаси 28,6% дан 12,4% гача (2,3 баробар) камайтирилди. Иқтисодий самарадорлиги: яранинг тешилиши билан кечувчи гастродуоденал жараёнларда жарроҳлик усулини танлаш мезонларини қўллаш доирасида беморларнинг стационар шароитда даволаш муддати ўртача 12–14 кундан 7–9 кунгача қисқартирилди. Беморларнинг барча лаборатор-инструментал текширишларига жами 1148600 сўм сарфланади. Интеграл баҳолаш тизимини жорий этиш орқали нотўғри танланган жарроҳлик усули туфайли юзага келадиган такрорий аралашувлар сонини камайтириш ва стационарда ётиш муддатини қисқартириш ҳисобига 1 бемор ҳисобида 1956800 сўм тежалишига олиб келди. Иқтисодий кўрсатгич 2538400 сўмни ташкил этади. Хулоса: амалиётгача бўлган даврда яранинг тешилиши билан кечувчи гастродуоденал жараёнларда яра атрофидаги инфилтратив-яралли шикастланиш кўламлари (кичик — 46,8%, ўртача — 34,5%, катта — 18,7%) ва беморларнинг умумий ҳолати оғирлиги кўрсаткичларининг интеграл баҳоси (Маннхайм перитонит индекси, ASA шкала, Boey балл тизими) асосида жарроҳлик усулини танлаш мезонларини қўллаш оптимал жарроҳлик тактикасини танлашга ёрдам беради. Ишлаб чиқилган мезонлар асосида умумий асоратлар частотаси 28,6% дан 12,4% гача (2,3 баробар) камайтирилди. Бу эса беморларнинг даволаниш натижаларини яхшилаш ва асоратлар частотасини сезиларли даражада камайтиришга хизмат қилади.
иккинчи илмий янгилик: лапароскопик ва видеоассистен комбинация қилинган жарроҳлик амалиётларини ўтказиш учун кўрсатмалар ва қарши кўрсатмалар илк бор ишлаб чиқилди ҳамда лапароскопик усул учун прогностик жиҳатдан ноқулай ҳолатларда ярани миникиришь орқали видеоассистен ёпиш усулининг альтернатив имконияти клиник жиҳатдан исботланган; Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Самарқанд бекати бирлашган касалхонаси (01.05.2025 й. 46-сон буйруғи) ва Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Самарқанд вилоят филиали (02.05.2025 й. 130У-сон буйруқ). Ижтимоий самарадорлиги: клиника амалиётига лапароскопик ва видеоассистен комбинация қилинган жарроҳлик амалиётларини ўтказиш учун кўрсатмалар ва қарши кўрсатмалар жорий этилиб, яранинг тешилиши билан кечувчи гастродуоденал жараёнларда амалиёт алгоритми таклиф этилди. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, лапароскопик яра тикиш усули қўлланган беморларнинг 87,6% ида яхши ва қониқарли натижалар қайд этилди. Лапароскопик усул учун прогностик жиҳатдан ноқулай ҳолатларда (яра ҳажми 2,0 см дан катта, перитонит муддати 24 соатдан ортиқ, Маннхайм индекси 26 баллдан юқори) ярани  миникиришь орқали видеоассистен ёпиш усули қўлланилди ва 83,4% ҳолларда ижобий натижалар олинди. Видеоассистен усулга конверсия частотаси атиги 8,6% ни ташкил қилди. Анъанавий лапаротомияга конверсия частотаси эса 4,2% дан ошмади. Лапароскопик усул қўлланган беморларнинг операция вақти ўртача 48,6±7,2 дақиқани, видеоассистен усулда эса 62,4±8,6 дақиқани ташкил қилди, бу анъанавий лапаротомияга (76,8±12,4 дақиқа) нисбатдан сезиларли даражада кам бўлди. Операциядан кейинги асоратлар частотаси лапароскопик гуруҳда 6,8%, видеоассистен гуруҳда 9,4% ва лапаротомия гуруҳида 24,6% ни ташкил қилди. Иқтисодий самарадорлиги: лапароскопик ва видеоассистен комбинация қилинган жарроҳлик амалиётларини қўллаш орқали беморларда стационарда қолиш муддатининг ўртача 12–14 кундан 6–8 кунгача қисқариши, дори-дармон сарфи камайиши ҳисобига 1 бемор ҳисобида 1 854 620 сўм тежалишига олиб келди. Миниинвазив амалиёт учун қўшимча асбоб-ускуналар сарфи ўртача 386 000 сўмни ташкил қилса-да, стационарда даволаниш муддатини камайтириш ва асоратларни даволаш харажатларининг пасайиши бу сарфларни тўлиқ қоплади. Шу асосда тиббий хизматга сарфланадиган маблағни тежалиши билан асосланган. Хулоса: клиник амалиётга лапароскопик ва видеоассистен комбинация қилинган жарроҳлик амалиётларини ўтказиш учун кўрсатмалар ва қарши кўрсатмалар жорий этилди ва яранинг тешилиши билан кечувчи гастродуоденал жараёнларда ҳаракат алгоритми таклиф қилинди. Лапароскопик усулда ижобий натижалар 87,6% ни, видеоассистен усулда 83,4% ни ташкил этди. Операциядан кейинги асоратлар частотаси лапароскопик гуруҳда 6,8%, видеоассистен гуруҳда 9,4% бўлиб, анъанавий лапаротомия гуруҳидаги 24,6% дан сезиларли даражада паст бўлди. Лапароскопик усул учун прогностик жиҳатдан ноқулай ҳолатларда ярани миникиришь орқали видеоассистен ёпиш усулининг альтернатив имконияти клиник жиҳатдан исботланди.
учинчи илмий янгилик: илк бор клиник жиҳатдан, миниинвазив аралашувлар қўлланилиши лапаротомия орқали мажбурий радикал операция қилинган беморларга нisbatan операциядан кейинги асоратлар ва леталлик ҳолатларининг камайишини исботланган; Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Самарқанд бекати бирлашган касалхонаси (01.05.2025 й. 46-сон буйруғи) ва Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Самарқанд вилоят филиали (02.05.2025 й. 130У-сон буйруқ). Ижтимоий самарадорлиги: миниинвазив аралашувлар (лапароскопик ва видеоассистен усуллар) қўлланилиши лапаротомия орқали мажбурий радикал операция қилинган беморларга нisbatan операциядан кейинги асоратлар ва леталлик ҳолатларининг сезиларли даражада камайишини таъминлади. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, миниинвазив усуллар қўлланган асосий гуруҳда (n=124) умумий операциядан кейинги асоратлар частотаси 8,9% ни ташкил қилди, анъанавий лапаротомия қилинган назорат гуруҳида (n=86) эса бу кўрсатгич 26,7% ни ташкил қилди (p<0,05). Йирингли-септик асоратлар миниинвазив гуруҳда 3,2% ҳолларда, лапаротомия гуруҳида эса 14,0% ҳолларда кузатилди (4,4 баробар фарқ). Жароҳат соҳасидаги асоратлар (суппурация, эвентация) миниинвазив гуруҳда 1,6% ни, лапаротомия гуруҳида эса 9,3% ни ташкил қилди. Операциядан кейинги леталлик миниинвазив гуруҳда 0,8% ни (1 бемор) ташкил қилди, лапаротомия гуруҳида эса 4,7% ни (4 бемор) ташкил қилди (p<0,05). Релапаротомия зарурияти миниинвазив гуруҳда 1,6% ҳолларда, лапаротомия гуруҳида эса 7,0% ҳолларда кузатилди. Беморларнинг эрта активлашиш муддати миниинвазив гуруҳда ўртача 1,2±0,4 суткa бўлиб, лапаротомия гуруҳидаги 3,8±1,2 суткага нисбатан 3,2 баробар тез бўлди. Иқтисодий самарадорлиги: миниинвазив аралашувларни қўллаш натижасида ўртача 1 беморга лапароскопик асбоб-ускуналар учун 314000 сўм қўшимча сарф қилинади. Бироқ стационарда даволаниш муддатининг ўртача 12,4±2,6 кундан 6,8±1,4 кунгача (45,2% га) қисқариши, асоратларни даволаш харажатларининг 3,0 баробар камайиши ва релапаротомия зарурияти 4,4 баробар пасайиши ҳисобига 1 бемор ҳисобида 2156400 сўм тежалишига олиб келди. Беморларга юқоридаги тавсия қилинган миниинвазив жарроҳлик амалиётини ҳисобга олсак, йиллик иқтисодий кўрсатгич 6842600 сўмни ташкил этади. Хулоса: миниинвазив аралашувлар қўлланилиши лапаротомия орқали мажбурий радикал операция қилинган беморларга нisbatan операциядан кейинги асоратлар ва леталлик ҳолатларининг сезиларли даражада камайишини таъминлайди. Умумий асоратлар частотаси 26,7% дан 8,9% гача (3,0 баробар), йирингли-септик асоратлар 14,0% дан 3,2% гача (4,4 баробар), жароҳат соҳасидаги асоратлар 9,3% дан 1,6% гача (5,8 баробар) камайтирилди. Операциядан кейинги леталлик 4,7% дан 0,8% гача пасайди. Релапаротомия зарурияти 7,0% дан 1,6% гача камайди. Беморларнинг эрта активлашиш муддати 3,2 баробар тезлашди, стационарда ётиш муддати 45,2% га қисқартирилди.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор гастродуоденал яранинг тешилишида миниинвазив усулларда жарроҳлик даволашдан кейин эрадикацион терапиянинг қўлланилиши узоқ муддатли кузатувларда ҳаёт сифати (SF-36 ва Visick шкалалари бўйича) кўрсаткичларини яхшилаши, Helicobacter pylori контаминацияси рецидивини камайтириши ҳамда касалликнинг барқарор ремиссиясини таъминлаши исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ Самарқанд бекати бирлашган касалхонаси (01.05.2025 й. 46-сон буйруғи) ва Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Самарқанд вилоят филиали (02.05.2025 й. 130У-сон буйруқ). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: операциядан кейинги узоқ муддатли кузатувлар (6–24 ой) натижалари таҳлили шуни кўрсатдики, энг яхши ҳаёт сифати кўрсатгичлари миниинвазив технологиялар асосида операция қилинган ва операциядан кейин эрадикация терапияси ўтказилган беморлар гуруҳида қайд этилди. Тадқиқот натижалари бўйича SF-36 сўровномаси асосида ҳаёт сифати баҳоланди: миниинвазив операция + эрадикация терапияси гуруҳи (I гуруҳ, n=68) да умумий ҳаёт сифати кўрсатгичи 82,4±4,6 баллни, миниинвазив операция эрадикациясиз гуруҳи (II гуруҳ, n=56) да 71,8±5,2 баллни ва лапаротомия + эрадикация терапияси гуруҳи (III гуруҳ, n=48) да 64,2±6,8 баллни ташкил қилди (p<0,05). Жисмоний фаолият кўрсатгичи I гуруҳда 84,6±4,2 балл, II гуруҳда 72,4±5,8 балл ва III гуруҳда 58,6±7,4 балл бўлди. Оғриқ синдромининг интенсивлиги (VAS шкала бўйича) I гуруҳда 1,2±0,4 балл, II гуруҳда 2,4±0,8 балл ва III гуруҳда 3,8±1,2 балл бўлди. Helicobacter pylori эрадикацияси самарадорлиги 92,6% ни ташкил қилди. Яра рецидиви частотаси I гуруҳда 2,9% ни (2 бемор), II гуруҳда 14,3% ни (8 бемор) ва III гуруҳда 8,3% ни (4 бемор) ташкил қилди. I гуруҳ беморларининг 94,1% и 12 ой ичида тўлиқ меҳнат қобилиятини тиклади, II гуруҳда бу кўрсатгич 78,6% ни ва III гуруҳда 62,5% ни ташкил қилди. Диспептик шикоятларнинг йўқолиши I гуруҳда 91,2% ҳолларда, II гуруҳда 67,9% ҳолларда ва III гуруҳда 58,3% ҳолларда кузатилди. Иқтисодий самарадорлиги: миниинвазив технологиялар асосида бажарилган операциялардан кейин эрадикация терапиясини ўтказиш орқали беморларнинг стационар шароитда даволаш одатда умумий ўртача 3867800 сўм сарфланади. Эрадикация терапияси курси (14 кунлик уч компонентли схема) учун 248600 сўм сарфланади. Беморларнинг барча лаборатор-инструментал текширишларига жами 946400 сўм сарфланади. Бироқ яра рецидиви частотасининг 14,3% дан 2,9% гача (4,9 баробар) камайиши ҳисобига такрорий стационар даволаниш ва қайта операция зарурияти пасайиши натижасида 1 бемор ҳисобида узоқ муддатда 2876400 сўм тежалишига олиб келди. Хулоса: амалиётдан кейинги узоқ муддатли натижалар таҳлили шуни кўрсатдики, энг яхши ҳаёт сифати кўрсатгичлари миниинвазив технологиялар асосида операция қилинган ва эрадикация терапияси ўтказилган беморлар гуруҳида кузатилган (SF-36 бўйича 82,4±4,6 балл). Жисмоний фаолият кўрсатгичи I гуруҳда 84,6±4,2 балл бўлиб, II гуруҳ (72,4±5,8) ва III гуруҳдан (58,6±7,4) сезиларли юқори бўлди. Helicobacter pylori эрадикацияси самарадорлиги 92,6% ни ташкил қилди. Яра рецидиви частотаси миниинвазив + эрадикация гуруҳида атиги 2,9% ни ташкил қилиб, эрадикациясиз гуруҳдан (14,3%) 4,9 баробар ва лапаротомия гуруҳидан (8,3%) 2,9 баробар кам бўлди. Тўлиқ меҳнат қобилиятини тиклаш I гуруҳда 94,1% ни, диспептик шикоятларнинг йўқолиши 91,2% ни ташкил қилди. Миниинвазив операция ва эрадикация терапиясининг комбинацияси беморларнинг узоқ муддатли ҳаёт сифатини сезиларли даражада яхшилайди ва яра касаллиги рецидивининг олдини олишда энг самарали усул ҳисобланади.