Муртазаев Элёр Низомиддиновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
“Роман жанрида тасодиф муҳити ва психологик вазиятларнинг типологик тасвири (Эрих Мария Ремарк ва Шуҳрат романлари мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № B.2024.2. PhD/Fil 4875
Диссертация бажарилган муассаса: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
Илмий раҳбар: Холиқов Баҳодир Алиқулович, филология фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Турон университети, PhD.03/2025.27.12.Fil.39.01
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, доцент Нуриддинов Шаҳобиддин Бабаярович, филология фанлари бўйича фалсафа доктори, Маъдиева Адиба Довудовна.
Етакчи ташкилот: Гулистон давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади немис ёзувчиси Эрих Мария Ремаркнинг “Уч оғайни” ва ўзбек адиби Шуҳратнинг “Олтин зангламас” романларидаги тасодифий вазиятлар ва психологик ҳолатларни қиёсий асосда чуқур таҳлил қилиш, икки адиб ижодида намоён бўладиган умумийлик ва индивидуалликка хос типологик жиҳатларни аниқлаган ҳолда уларнинг эстетик-фалсафий моҳиятини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўзбек ва немис адабиётида уруш мавзусига оид романларнинг тематик-композицион қурилиши тасниф қилиниб, сюжет динамикаси ва образлар тизимининг ўзига хос бадиий-эстетик белгилари назарий жиҳатдан умумлаштирилган ҳамда уларнинг адабий жараён тараққиётидаги ўрни аниқланган;
уруш мавзусидаги романларда тасодиф омили сюжет тугунларини шакллантириш, воқеалар ривожини таъминлаш ҳамда бадиий ечимга эришишда етакчи эстетик-драматик куч сифатида хизмат қилиши очиб берилган; шунингдек, тасодифлар заминида яширин зарурат омили мавжудлиги ва унинг илоҳий тақдир ҳукми сифатидаги талқини илмий-назарий жиҳатдан асослаб берилган;
Ремарк ва Шуҳрат романларида тасодифий вазиятлар билан психологик ҳолатларнинг ўзаро уйғунлиги қаҳрамонларнинг ички оламини очишда ва муаллифларнинг бадиий-эстетик қарашларини ифодалашда етакчи бадиий восита бўлиб хизмат қилиши далилланган;
“Олтин зангламас” ва “Уч оғайни” романларида тасодиф омили билан боғлиқ психологик тасвирларнинг услубий поетикаси тизимлаштирилган ҳамда бадиий нутқ компонентларининг мазкур тасвирларни яратишдаги ўрни ва функсионал аҳамияти очиб берилган;
уруш романларида тасодифийлик ва психологизм уйғунлигининг умумий ва миллий-типологик жиҳатлари аниқланиб, улар орқали бадиий тафаккурда шахс ва жамият, тарихий фалокат ва инсоний собитлик ўртасидаги мураккаб муносабатлар назарий хулосаларда асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек ва немис адабиётида уруш мавзусига оид романларнинг сюжет ва композицияси, тасодифий вазиятлар ҳамда образлар психологияси типологиясини тадқиқ қилиш асосида:
уруш романларида тасодифийлик ва психологизм уйғунлигининг умумий ва миллий-типологик жиҳатлари аниқлангани, улар орқали бадиий тафаккурда шахс ва жамият, тарихий фалокат ва инсоний собитлик ўртасидаги мураккаб муносабатлар ҳақидаги таҳлиллар ва назарий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2019-2021-йилларга мўлжалланган И-ОТ-2019-42 рақамли “Ўзбек ва инглиз тилларининг электрон (инсон қиёфаси, феъл-атвори, табиати ва миллий тимсоллар тасвири) поетик луғатини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳани бажаришда фойдаланилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг
26-февралдаги 04/1-1134-сон маълумотномаси) Натижада ўзбек романларидаги характер ва портрет бадиияти тасодиф муҳитидаги қаҳрамоннинг психологик вазиятини тасвирлашдаги аҳамиятига оид илмий хулосалар электрон платформа материалларини бойитишга хизмат қилган;
Ремарк ва Шуҳрат романларида тасодифий вазиятлар билан психологик ҳолатларнинг ўзаро уйғунлашуви қиёсий таҳлил этилганлиги, бу жиҳатлар қаҳрамонларнинг ички оламини очишда ва муаллифларнинг бадиий-эстетик қарашларини ифодалашига доир илмий-хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларга мўлжалланган Ф3-201912258-рақамли “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳанинг 2021-2023-йилларга мўлжалланган ишларни бажаришда фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 7-ноябрдаги 04/1-5381-сон маълумотномаси). Натижада уруш ҳақидаги романларда тасодифнинг бадиий функсияси алоҳида тадқиқ қилиниб, “Олтин зангламас” ва “Уч оғайни” романларида тасодифийлик билан боғлиқ психологик тасвирларнинг услубий поетикаси махсус таҳлил қилиниб, бадиий нутқ компонентларининг мазкур жараёндаги ўрни ва функсионал аҳамияти, шу билан бирга, тасодифлар заминида яширин зарурат омили мавжудлиги ва унинг илоҳий тақдир ҳукми сифатидаги талқини назарий консепсия тарзида асосланганига доир илмий материаллар тайёрлашга асос бўлган;
поетик ифода шаклларининг янгилиги, замонавий қиёсий ёндашувларнинг долзарблиги ва тасодифийлик ҳамда психологизмнинг типологик талқинига доир таҳлиллар ёзувчининг бадиий лабораториясини бойитувчи назарий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022-2024-йилларга мўлжалланган ИЛ-402104209 рақамли “Ахборот қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” номли инновацион лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 8-октябр, 01/4-4761-сон маълумотномаси). Диссертация натижаларидан фойдаланиш туфайли инновацион ёндашувлар ишлаб чиқилди, назарий қарашлар кенгайди ва амалий қўлланмалар самарадорлиги оширилди. Натижада қиёсий тилшунослик, адабиётшунослик фанлари билан амалий дастурий таъминот ўртасидаги интеграция янада мустаҳкамланди.
ўзбек ва немис адабиётида уруш мавзусига бағишланган романлар тематик-композицион қурилиши, сюжет динамикаси ва образлар тизими билан фарқланиши, уларнинг бадиий-эстетик моҳияти бир нуқтада – инсон тақдири ва тарихий фалокат ўртасидаги мураккаб зиддиятларни ёритишда уйғунлашуви, ўзбек романларида халқ фидойилиги, ижтимоий тафовутлар, сабр-тоқат ва тарихий адолатга интилиш мотивларининг илгари сурилишига хизмат қилиши; немис романларида эса уруш феномени руҳий таназзул, ахлоқий тубанлашув ва шахснинг жамиятдан бегоналашуви орқали эстетик-фалсафий талқин даражасига кўтарилганлиги каби илмий хулосалардан “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатилган “Тарих майдони” кўрсатувида фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Маърифат” ижодий бирлашмаси” давлат муассасасининг 2025-йил 18-октябрдаги 15-33/766-сон маълумотномаси). Натижада кўрсатув мазмуни тарихий фактларни оддий хронологик баён этиш доирасидан чиқиб, уруш ҳодисасининг адабий-бадиий, фалсафий ва маданий талқинларини қамраб олган комплекс илмий-маърифий дискурсга айланишига, шунингдек, тарихий тафаккурни адабий-эстетик таҳлил билан бойитишга хизмат қилган.
