Жуманова Шахноза Икромжоновнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “ХХ аср сўнгги чораги ўзбек шеъриятида пейзаж типологияси (Усмон Азим, Шавкат Раҳмон, Хуршид Даврон ижоди мисолида)”, 10.00.02 - Ўзбек адабиёти.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4.PhD/Fil692.
Илмий маслаҳатчи: Қобилова Зебохон Бакировна. Филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қўқон университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Қўқон университети ҳузуридаги филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини берувчи PhD.03/2025.27.12.Fil.25.03 рақамли Илмий кенгаш асосида ташкил этилган 10.00.02 – Ўзбек адабиёти ихтисослигидан филология фанлари доктори (DSc) илмий даражасини берувчи бир марталик Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Амонова Зилола Қодировна филология фанлари доктори, профессор; Алмаз Улви Биннатова филология фанлари доктори, профессор, Абдуллаева Дилдора Зумрадбековна филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ХХ аср сўнгги чораги ўзбек шеъриятидаги пейзаж тасвирларининг типологияси ва бадиий-эстетик хусусиятларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк маротаба ХХ аср сўнгги чораги ўзбек шеъриятида Усмон Азим, Шавкат Раҳмон ва Хуршид Даврон ижоди мисолида пейзаж тасвирларининг бадиий-эстетик, фалсафий ва ижтимоий қатламлари аниқланиб, уларнинг ўзаро муштарак ва фарқли жиҳатлари назарий жиҳатдан асослаб берилган;
миллий эстетик тафаккур ва қадриятларнинг пейзаж воситасида бадиий ифодалаш механизмларининг янгича поетик талқини яратилган; миллий маданият ҳамда тарихий хотиранинг пейзаж орқали бадиий тасвирлаш қонуниятлари илмий асосланиб, табиат тасвирлари орқали инсоннинг ички кечинмалари, ижтимоий муҳит ва табиат манзаралари ўртасидаги уйғунлик адабий-назарий таҳлил қилиниб, замонавий пейзаж поетикасининг консептуал асослари белгиланган;
замонавий ўзбек шеъриятида пейзажнинг мавсумий, рамзий, урбан, пасторал, тарихий ва экзисенциал турлари таснифи амалга оширилиб, Усмон Азим, Шавкат Раҳмон ва Хуршид Даврон лирикаси мисолида поетик функсиялари ва эстетик вазифалари тизимлаштирилган;
ХХ аср сўнгги чорагида ўзбек пейзаж лирикасининг модерн ва постмодерн адабий тафаккур билан ўзаро алоқаси аниқланиб, миллий адабиётдаги эврилиш тененсиялари, ижтимоий ҳаётдаги шиддатли ўзгаришларни пейзаж лирикаси орқали ифодалаш механизмлари таҳлил қилинган;
ўзбек шеъриятидаги пейзажларни рамзийлик ва маданий идентификация нуқтаи назаридан таҳлил қилиш асносида миллий поетика тизимидаги ўрни ва функсионал роли бўйича янги назарий ёндашув ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Диссертацияда ишлаб чиқилган назарий ва амалий хулоса, тавсия ва ишланмалар асосида:
илк маротаба ХХ аср сўнгги чораги ўзбек шеъриятида Усмон Азим, Шавкат Раҳмон ва Хуршид Даврон ижоди мисолида пейзаж тасвирларининг бадиий-эстетик, фалсафий ва ижтимоий қатламлари аниқланиб, уларнинг ўзаро муштарак ва фарқли жиҳатлари назарий жиҳатдан асослаб берилган ўринларидан Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2023-йил учун чора-тадбирлар дастурининг ИИИ йўналишида белгиланган “Ғоя ва мафкура масаласи ҳамда илм-фан ва маърифат тарғиботи” 13-банди “Янги маънавий маконни шакллантиришнинг долзарб масалалари, бу борада маърифатпарвар, зиёлилар, давлат ва жамоат фаолларини бирлаштириш ҳамда “Янги Ўзбекистон орзуси”ни рўёбга чиқариш бўйича тарғибот-ташвиқот ишларини ташкил этиш” мавзусидаги анжуманларнинг режаларини ишлаб чиқиш ва ўтказишда фойдаланилган. (2025-йил 19-ноябрдаги №10/768-сон маълумотномаси). Натижада анжуманнинг илмий-маърифий жиҳатдан савиясининг юксалишига, бадиий адабиётнинг инсон ва табиат ўртасидаги алоқадорлик муносабатлари ҳолатини очиб беришга эришилган;
миллий эстетик тафаккур ва қадриятларнинг пейзаж воситасида бадиий ифодалаш механизмларининг янгича поетик талқини яратилган; миллий маданият ҳамда тарихий хотиранинг пейзаж орқали бадиий тасвирлаш қонуниятлари илмий асосланиб, табиат тасвирлари орқали инсоннинг ички кечинмалари, ижтимоий муҳит ва табиат манзаралари ўртасидаги уйғунлик адабий-назарий таҳлил қилиниб, замонавий пейзаж поетикасининг консептуал асослари белгиланганлиги ҳақидаги назарий хулосалардан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларда амалга оширилган ПФ-201912258-рақамли “Ўзбек адабиётининг кўп тилли электрон платформасини яратиш” мавзусидаги фундаментал лойиҳада фойдаланилган (2025-йил 9-декабрдаги №04/1-5898-сонли маълумотномаси).Натижада, миллий поетика тизимидаги ўрни ва функсионал роли бўйича ишлаб чиқилган янги назарий ёндашувлар фундаментал лойиҳанинг бойишига хизмат қилган;
ўзбек шеъриятидаги пейзажларни рамзийлик ва маданий идентификация нуқтайи назаридан таҳлил қилиш асносида миллий поетика тизимидаги ўрни ва функсионал роли бўйича янги назарий ёндашув ишлаб чиқилган ва таҳлилга тортилган ўринларидан АЛ-322103020 рақамли “Қўқон адабий муҳити ижодкорлари ҳаёти ва ижоди бўйича веб-сайт ва электрон платформа яратиш” мавзусидаги лойиҳада фойдаланилган.(Қўқон университетининг 2025-йил 29-декабрдаги №01/03-3208-сонли маълумотномаси). Бунинг натижасида платформа адабий таъсир ва издошлик масалаларига оид назарий маълумотлар билан бойитилган;
замонавий ўзбек шеъриятида пейзажнинг мавсумий, рамзий, урбан, пасторал, тарихий ва экзисенциал турлари таснифи амалга оширилиб, Усмон Азим, Шавкат Раҳмон ва Хуршид Даврон лирикаси мисолида поетик функсиялари ва эстетик вазифалари тизимлаштирилган ўринлардан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг Адабий танқид кенгаши ҳисобот йиғилишларида Эркин Воҳидов номидаги ижод мактабида ўтган адабий кечалар, ижодий учрашувлар ва “маҳорат дарслари”да, Адиблар хиёбонида талабалар иштирокида ўтказилган маънавий-маърифий тадбирларда фойдаланилган. (2025-йил 29-декабрдаги 01-03/494 сон маълумотномаси). Бунинг натижасида ёш ижодкорлар ва илмий изланувчиларнинг адабиётшунослик, қиёсий адабиётшунослик, хусусан, ўзбек шеъриятида пейзаж типологиясини шакллантирувчи асосий услубий ва тематик йўналишларни аниқлаш, Усмон Азим, Шавкат Раҳмон ва Хуршид Даврон ижодида пейзаж тасвирлари орқали инсон ва табиат ўртасидаги боғлиқликнинг поетик талқинини ўрганиш, ХХ аср сўнгги чорагида ўзбек шеъриятида пейзаж тасвирларининг умумий бадиий хусусиятларини тушуниш юзасидан кўникмалари ривожланган;
ХХ аср сўнгги чорагида ўзбек пейзаж лирикасининг модерн ва постмодерн адабий тафаккур билан ўзаро алоқаси аниқланиб, миллий адабиётдаги эврилиш тененсиялари, ижтимоий ҳаётдаги шиддатли ўзгаришларни пейзаж лирикаси орқали ифодалаш механизмлари таҳлил қилинган хулосаларидан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телерадиоканалининг “Ғазал бўстони”, “Таълим ва тараққиёт”, “Бедорлик”, “Ижод завқи”, “Миллат ва маънавият” эшиттиришлари ссенарийларининг 2022-2023-йил ҳамда 2024-йил январ ва феврал ойлари сонларини тайёрлашда фойдаланилди. (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси томонидан берилган 2025-йил 28-ноябрдаги №05-09-1909 сон маълумотнома). Натижада, ижодкорларнинг поетик қарашлари ва эстетик тамойилларида пейзаж тасвирлари орқали ифодаланган ғоялари ҳақидаги назарий хулосалар эшиттиришнинг мазмунини бойитишга хизмат қилган;
ХХ аср бошлари поезиясида янги вазн ва шаклларнинг пайдо бўлиши, шеъриятнинг ҳар томонлама янгиланиши, поетик образлар яратишдаги анъанавий ёндашувларнинг ўзгариши; ижтимоий муҳит ва табиат манзаралари ўртасидаги уйғунлик адабий-назарий таҳлил қилиниб, замонавий пейзаж поетикасининг консептуал асослари белгиланганлиги ҳақидаги илмий хулосалардан Туркия Республикаси, Карабук университети қошидаги Чингиз Айтматов номидаги Турк дунёси амалий тадқиқотлар маркази бошқармасининг Ўзбек тили ва адабиёти курсларида қўлланилган ҳамда Гуманитар ва ижтимоий фанлар факултети Турк тили ва адабиёти бўлимида ТЕД730 Турк дунёси, ТРЕ 229 Замонавий туркий шевалар И, ТРЕ 331
Замонавий турк дунёси адабиёти ИИ курслари учун материалларни тайёрлашда фойдаланилган. ( 2025-йилнинг 10-ноябрдаги №7481740-251.51-996215 сон маълумотномаси). Эришилган илмий натижалар талабаларнинг қардош бўлмаган халқлар адабий асарларини қиёсий ўрганиш борасида кенг тасаввурларини ривожлантиришга, адабиёт назарияси бўйича билимларини мустаҳкамлашга хизмат қилган.
