Sattarov Shokirjon Xasanovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Tarqalgan yiringli peritonit bilan bemorlarni davolashning taktik va texnik jihatlari», 14.00.27 – Xirurgiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2022.3.PhD/Tib3073.
Ilmiy rahbar: Ruziboev Sanjar Abdusalomovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Samarqand davlat tibbiyot universiteti, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.03.
Rasmiy opponentlar: Mamaradjabov Sobirjon Ergashevich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent. Safoev Baqodur Barnoevich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Boshqirdiston davlat tibbiyot universiteti (Rossiya Federatsiyasi).
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi:
qorin bo‘shlig‘i sepsisi darajasiga qarab davolanishni tanlashga tabaqalashtirilgan yondashuv asosida keng tarqalgan yiringli peritonitni jarrohlik davolash natijalarini yaxshilashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
qorin pardasiga turli konsentratsiyali gipoxlorit natriy eritmasi bilan uzoq muddat davomida ishlov berilgandagi morfologik o‘zgarishlarining eksperimental tadqiqotlar asosida 0,03% li gipoxlorit natriy eritmasi uch soatlik ta’sir davomida normal va yallig‘langan qorin pardasi tuzilishida patologik o‘zgarishlarni keltirib chiqarmasligi aniqlangan;
keng tarqalgan yiringli peritonit bilan og‘rigan bemorlarning qon zardobi va peritoneal soha suyuqligida endogen zaharlanishning laboratoriya ko‘rsatkichlarini o‘rganish orqali gipoxlorit natriyning ozonlangan eritmasi bilan davolash samaradorligi negizida keng tarqalgan yiringli peritonitda endotoksikoz og‘irligini bartaraf etish algoritmi ishlab chiqilgan;
gipoxlorit natriyning ozonlangan eritmasini levomikol surtmasi bilan aralashtirishda antiseptikning immobilizatsiyasi sodir bo‘lib, surtmaning bitishmaga qarshi faolligi saqlangan holda uning mikroblarga qarshi ta’siri uzayishi aniqlangan;
ilk bor keng tarqalgan yiringli peritonitda laparotomiya va videolaparoskopiya orqali qorin bo‘shlig‘ini ozonlashtirilgan 0,03% natriy gipoxlorit eritmasining pul`satsiyalanuvchi oqimi bilan sanatsiya qilish usuli jarrohlik davolash natijalarini yaxshilab, operatsiyadan keyingi reabilitatsiya muddatini qisqartirishi asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Tarqalgan yiringli peritonit bilan bemorlarni davolashning taktik va texnik jihatlari bo‘yicha olib borilgan ilmiy-tadqiqot natijalari asosida (O‘zbekiston Respublikasi SSV huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 07.05.2025 y. 17/41-son xulosasi):
birinchi ilmiy yangilik: qorin pardasiga turli konsentratsiyali gipoxlorit natriy eritmasi bilan uzoq muddat davomida ishlov berilgandagi morfologik o‘zgarishlarining eksperimental tadqiqotlar asosida 0,03% li gipoxlorit natriy eritmasi uch soatlik ta’sir davomida normal va yallig‘langan qorin pardasi tuzilishida patologik o‘zgarishlarni keltirib chiqarmasligi aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Buxoro filiali (01.04.2025 y. №785 buyrug‘i) va Qashqadaryo viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi (01.04.2025 y. №69-I/CH buyrug‘i) amaliy faoliyatiga joriy qilingan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: keng tarqalgan yiringli peritonit bilan og‘rigan bemorlarda ozonlangan 0,03% gipoxlorit natriy eritmasini intraperitoneal va vena ichiga yuborishning endotoksikoz markerlari (ILI, O‘MM, SRO) darajasining pasayish darajasiga ta’siri baholangan. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: 0,03% li gipoxlorit natriy eritmasi uch soatlik ta’sir davomida normal va yallig‘langan qorin pardasiga ta’sir mexanizmi bilan jarrohlik amaliyoti aralashuvi doirasida bemorlarning statsionar sharoitda davolash odatda umumiy o‘rtacha 12-15 kun uchun 3568450 so‘m. Bemorlarning barcha laborator-instrumental tekshirishlariga jami 946856 so‘m sarflanadi. Xulosa: qorin bo‘shlig‘ida uch soatlik ekspozisiyada 0,03% konsentratsiyadagi gipoxlorit natriy sog‘lom qorin bo‘shlig‘ida morfologik o‘zgarishlarni keltirib chiqarmaydi. Gipoxlorit natriy konsentratsiyasining 0,06% gacha oshishi mezoteliy shishi, biriktiruvchi to‘qima asosining yumshab qolishi, proliferativ makrofagal reaksiya va stromada leykotsitar infil`tratsiya bilan namoyon bo‘ladigan qorin pardaning nospesifik yallig‘lanish reaksiyasi rivojlanishiga olib keladi. Peritonitda gipoxlorit natriyning 0,03% eritmasini endoperitoneal qo‘llashning muhim ta’siri qorin bo‘shlig‘idagi yallig‘lanish o‘zgarishlarini to‘xtatish bo‘lib, u ekssudat xarakterini yiringli ekssudatdan seroz ekssudatga o‘zgartirish, distrofik o‘zgarishlarni va mezoteliyning leykotsitar infil`tratsiyasini kamaytirishdan iborat.
ikkinchi ilmiy yangilik: keng tarqalgan yiringli peritonit bilan og‘rigan bemorlarning qon zardobi va peritoneal soha suyuqligida endogen zaharlanishning laboratoriya ko‘rsatkichlarini o‘rganish orqali gipoxlorit natriyning ozonlangan eritmasi bilan davolash samaradorligi negizida keng tarqalgan yiringli peritonitda endotoksikoz og‘irligini bartaraf etish algoritmi ishlab chiqilgan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Buxoro filiali (01.04.2025 y. №785 buyrug‘i) va Qashqadaryo viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi (01.04.2025 y. №69-I/CH buyrug‘i) amaliy faoliyatiga joriy qilingan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: qorin ichki qismi yallig‘lanish va endogen intoksikatsiya sindromining og‘irligi kamayishi tufayli ijobiy samara bilan tasdiqlangan. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: keng tarqalgan yiringli peritonit bilan og‘rigan bemorlarning qon zardobi va peritoneal soha suyuqligida endogen zaharlanishning laboratoriya ko‘rsatkichlari tekshirish natijasida sarflanadigan byudjetdan tashqari mablag‘lar 1056400 so‘mni tashkil etadi. Xulosa: tarqalgan yiringli peritonit bilan og‘rigan bemorlarni kompleks davolash dasturiga ozonlangan 0,03% gipoxlorit natriy eritmasini kiritish APACHE II va SOFA shkalalari ko‘rsatkichlarining sezilarli darajada tezroq (r<0,05) me’yorlashuviga, standart terapiyaga nisbatan ILI, O‘MM va SRO intoksikatsiya markerlarining ikki baravar tezroq normallashishiga olib keladi. «Wisap» firmasining insufflyatoridan maksimal 500 ml antiseptikni qo‘llash qorin bo‘shlig‘ini to‘liq sanatsiya qilish uchun samarali bo‘ldi, shuningdek, operatsiya davomiyligi 86,5±4,9 daqiqadan 62,4±2,9 daqiqagacha qisqardi (t-mezon = 4,23; r<0,001). Qorin bo‘shlig‘ini ozonlangan gipoxlorit natriy eritmasi bilan drenaj naychalari orqali yuvish uchun "Wisap" insufflyatoridan foydalanish rejalashtirilgan sanatsiya aralashuvlari sonini 18,9% dan 6,9% gacha kamaytirdi.
uchinchi ilmiy yangilik: gipoxlorit natriyning ozonlangan eritmasini levomikol surtmasi bilan aralashtirishda antiseptikning immobilizatsiyasi sodir bo‘lib, surtmaning bitishmaga qarshi faolligi saqlangan holda uning mikroblarga qarshi ta’siri uzayishi aniqlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Buxoro filiali (01.04.2025 y. №785 buyrug‘i) va Qashqadaryo viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi (01.04.2025 y. №69-I/CH buyrug‘i) amaliy faoliyatiga joriy qilingan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: levomikol surtmasida ozonlangan 0,03% gipoxlorit natriy eritmasining immobillangan shakllarini tayyorlash maxsus uskunalarni talab qilmaydi va DPM dorixona tarmog‘ida osongina amalga oshirilishi mumkin. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: levomikol surtmasida ozonlangan 0,03% gipoxlorit natriy eritmasini ishlatish an’anaviy dori vositalarini ishlatishdan ko‘ra umumiy o‘rtacha 13540200 so‘m iqtisod qilinadi. Xulosa: ozonlangan 0,12% gipoxlorit natriyning suvdagi eritmasi va levomikol surtmasining 1:3 nisbatda aralashtirilganda ozonlangan gipoxlorit natriyning faol konsentratsiyasi 0,03% bo‘lgan immobilizatsiyalangan shakli hosil bo‘ladi, bu uning qorin bo‘shlig‘idagi ta’sirini 3 soatgacha uzaytiradi va surtmaning bitishmaga qarshi faolligini saqlab qoladi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor keng tarqalgan yiringli peritonitda laparotomiya va videolaparoskopiya orqali qorin bo‘shlig‘ini ozonlashtirilgan 0,03% natriy gipoxlorit eritmasining pul`satsiyalanuvchi oqimi bilan sanatsiya qilish usuli jarrohlik davolash natijalarini yaxshilab, operatsiyadan keyingi reabilitatsiya muddatini qisqartirishi asoslangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Buxoro filiali (01.04.2025 y. №785 buyrug‘i) va Qashqadaryo viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi (01.04.2025 y. №69-I/CH buyrug‘i) amaliy faoliyatiga joriy qilingan. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: keng tarqalgan yiringli peritonitda laparotomiya va videolaparoskopik usullar orqali qorin bo‘shlig‘ini ozonlashtirilgan 0,03% gipoxlorit natriy eritmasining pul`satsiyalanuvchi oqimi bilan sanatsiya qilish amaliyotini joriy etish, jarrohlik amaliyoti natijalarini yaxshilash va operatsiyadan keyingi reabilitatsiya muddatlarini qisqartirish imkonini beradi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: laparotomiya va videolaparoskopik usullar orqali qorin bo‘shlig‘ini ozonlashtirilgan 0,03% gipoxlorit natriy eritmasini qo‘llash orqali davolash natijasida reabilitatsiya muddatlarining qisqarishi, xayot sifatining yaxshilanishi va mexnat faoliyatining tiklanishi tufayli yillik iqtisodiy ko‘rsatkich esa o‘z navbatida 30% gacha byudjet mablag‘larini tejashga olib keladi. Xulosa: SIRS -0 va SIRS bemorlarida qorin bo‘shlig‘ini sanatsiya qilish uchun ozonlangan 0,03% gipoxlorit natriy eritmasidan foydalangan holda abdominal sepsis darajasiga qarab tarqalgan yiringli peritonitni davolashni tanlashga taklif etilgan differensial yondashuv natijalarini o‘rganish va SIRS -1 va SIRS -2 bemorlarida vena ichiga olib borish umidbaxsh natijalarni ko‘rsatdi. Operatsiyadan keyingi yiringli-yallig‘lanish asoratlari foizi SIRS - 0 va SIRS (r<0,05) abdominal sepsisda 32,4% dan 16,7% gacha, shuningdek, SIRS - 1 va SIRS - 2 abdominal sepsisda mos ravishda 51,5% dan 41,4% gacha va 70,6% dan 36,0% gacha kamaydi (r<0,05). Bundan tashqari, abdominal sepsisda kasalxonaga yotqizishning o‘rtacha davomiyligi 12,9 kundan 10,1 kungacha SIRS - 0 va SIRS (r<0,05) va abdominal sepsisda 21,1 kundan 16,6 kungacha SIRS - 1 va SIRS - 2 (r<0,05) kamaydi. Abdominal sepsisda o‘lim ko‘rsatkichi mos ravishda SIRS -1 va SIRS -2 da 15,1% dan 4,9% gacha va 41,2% dan 20,0% gacha kamaydi (r<0,05).
